Σαν θεατρίνοι σε παρακμιακό πανηγύρι, οι Χατζηαβάτηδες των ψεύτικων ειδήσεων ξεπετάγονται με πασαλειμμένα χαμόγελα και ουρλιαχτά για «αποκαλύψεις». Στήνουν σκηνικά φτιαγμένα από κουρελιασμένα πρωτοσέλιδα, μαγειρεύουν τίτλους πιασάρικους και προσφέρουν στον κόσμο μια δήθεν αλήθεια σε λαδόκολλα, όσο θα περίμενες τον γύρο σου από ψεύτικο κρέας.
Δεν αρκούνται στη διαστρέβλωση της καθημερινότητας — θέλουν να μολύνουν ακόμα και την πιο βαθιά τραγωδία. Κοίτα πώς χοροπηδούν πάνω στα θύματα· τις οικογένειες που κλαίνε και τους επιζώντες που μετρούν τραύματα (σωματικά και ψυχικά) μετά το δυστύχημα στα Τέμπη. Εν μέσω σοκ, θυμού κι απόγνωσης, οι Χατζηαβάτηδες παρουσιάζουν «εναλλακτικά σενάρια» σαν φίδια που στριφογυρίζουν γύρω απ’ τον πόνο. Φήμες για αόρατους εχθρούς, συνωμοσίες “εξωγήινων συμφερόντων” και ψεύτικες “πληροφορίες” που τάχα βρήκαν στο υπόγειο του διαδικτύου. Γιατί έτσι κρατιούνται στην επιφάνεια — με το αρρωστημένο οξυγόνο που δίνει ο θόρυβος της ανευθυνότητας.
Αυτοί οι ψευτο-δημοσιογράφοι, με την κουτοπόνηρη ματιά του Χατζηαβάτη, φωνάζουν και κρώζουν ό,τι χυδαιότητα τους περάσει από το μισό μυαλό τους. Τασάρουν την αλήθεια να μοιάζει με σαπουνόπερα, εθίζουν το κοινό σε πρόχειρο δράμα, σε χαζοχαρούμενες «εκρήξεις γεγονότων». Κι αν κάποιος τολμήσει να ζητήσει διασταύρωση, στοιχεία ή απτές αποδείξεις, πέφτει επάνω του η οργή της ψηφιακής αγέλης· «τρολ» σε λένε, «υποκινούμενο», «αόμματο», επειδή δεν συμφωνείς με το μπουρδολόγημα.
Στημένη παράσταση, λοιπόν: Καραγκιόζης δεν υπάρχει, γιατί ψάχνει αλήθεια στην ανέχεια του. Ξεμείναμε μόνο με τους Χατζηαβάτηδες, που γνέφουν ιλουστρασιόν εικόνες για να σου ρουφήξουν το μυαλό. Επενδύουν στην άγνοια, στην αφέλεια και στον παροξυσμό του πλήθους· άλλωστε, όσο πιο θορυβώδης η «είδηση», τόσο πιο κερδοφόρο το θέαμα.
Αν νομίζετε πως το πρόβλημα είναι «ο άλλος, ο τρελός που τα πιστεύει», προσέξτε μην είστε κι εσείς μέρος της βουβής πλατείας που χειροκροτεί από κεκτημένη ταχύτητα. Οι Χατζηαβάτηδες δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να πυροβολούν τις αισθήσεις μας, γνωρίζοντας πως κάποια σφαίρα θα καρφωθεί στο κεφάλι μας. Και μέσα σ’ αυτόν τον καπνό της κατανάλωσης ψευτιάς, λίγοι αναρωτιούνται: «Μήπως πρέπει να σταματήσουμε να κοιτάμε την παράσταση και να σβήσουμε επιτέλους τα φώτα της;»
Μα η ευθύνη είναι συλλογική. Αν θέλουμε να ρίξουμε τους θεατρινισμούς των Χατζηαβάτηδων, πρέπει να τους αφήσουμε να πνιγούν στη σιωπή που τόσο φοβούνται. Αλλιώς, το κακόγουστο έργο θα συνεχίζει να ανεβαίνει σε αέναες επαναλήψεις, κι εμείς θα μένουμε να εισπνέουμε τη σκόνη από τους κουρνιαχτούς της παραπληροφόρησης, ενώ τα αληθινά γεγονότα —όπως το δυστύχημα στα Τέμπη— θα μένουν στην αφάνεια, μπλεγμένα σ’ ένα κουβάρι ψεμάτων, ώσπου κανείς να μη μπορεί να το ξεδιαλύνει.
Κι έτσι, όταν θα κλείσουν οι κουίντες και θα χαμηλώσουν τα φώτα, αυτοί που έστησαν την παράσταση θα ‘χουν ήδη φύγει για άλλες σκηνές. Κι εμείς θα μείνουμε πίσω, να χειροκροτούμε τα μάτια μας που δεν ανοίξαμε ποτέ.
Όταν τραγουδάς στη σκάλα του Μιλάνου, θα τραγουδήσεις όπερα ή κάτι τέτοιο...
Και το επιλεκτικό κοινό θα χειροκροτήσει και μερικοί θα βγουν συγκινημένοι,
επειδή η ανιαρή ιστορία του Ναμπούκο τους συγκλόνισε! Αλλά ο Βέρντι θεωρείται
σπουδαίος, οπότε το ακροατήριο θα είναι προσεκτικό στην κριτική του, αν αυτή
υπάρξει.
Στον επιλεγμένο φοιτητόκοσμο του Stanford δεν θα μιλήσεις βέβαια για κέρδη, δύναμη και τέτοια
τετριμμένα. Εδώ θα μιλήσεις για το «seize the day».
Δηλαδή για το, "να στύψεις την ημέρα σου", μέχρι το μεδούλι της.
Πόσο μάλλον αν προηγηθεί με κάποιο τρόπο το άγγιγμα του θανάτου. Τότε, όποιος και να είσαι, θα προσπαθήσεις να κάνεις την δική σου μελέτη θανάτου ή αν
δεν είσαι ικανός για κάτι τέτοιο, θα ανατρέξεις στις πηγές των φιλοσόφων του
παρελθόντος για να πάρεις έτοιμα τα ζητήματα!
Και οι φοιτητές κάτω, συγκλονισμένοι. Δεν βλέπουν την ώρα να βγουν από την
αίθουσα για να ανεβάσουν στο YouTube και το Facebook το περιεχόμενο της
ομιλίας.
Όταν ήμουν στην ηλικία των εννέα ετών, στο δημοτικό σχολείο της φτωχικής
επαρχίας, ήρθε μια μέρα ένας γιατρός για να μας μιλήσει. Το θέμα ήταν η
καθαριότητα και οι τρόποι υγιεινής, γενικά. Εκεί, στη λασπωμένη αυλή με τις κοφτερές
πέτρες, όλα τα ρακένδυτα αγόρια και κορίτσια στάθηκαν με προσοχή μπροστά στον
γιατρό, που για να φαίνεται από όλους ανέβηκε σε ένα άδειο ξύλινο καφάσι από
λεμονάδες.
"Πρέπει να πλένεστε κάθε μέρα", είπε ο γιατρός. "Και να έχετε
αποχωρητήρια στα σπίτια σας… Και να αλλάζετε κάθε δεύτερη ημέρα τα ρούχα σας
που πρέπει και αυτά να είναι καθαρά… Και κάθε πρωί και βράδυ να πλένετε τα
δόντια σας οπωσδήποτε...
"Αν τα κάνετε όλα
αυτά και αν διαβάζετε κάθε μέρα και τα μαθήματά σας, θα γίνετε σπουδαίοι
άνθρωποι στην κοινωνία".
Είπε ο γιατρός...
Οι δάσκαλοι του δώσανε τα συγχαρητήριά τους για τα τόσο ωραία και πρωτότυπα
και εμείς τα παιδιά, για να τον ευχαριστήσουμε τραγουδήσαμε, βάσει σχεδίου, ένα
τραγουδάκι πατριωτικό.
Εγώ έτρεξα στο σπίτι, άρπαξα το iPad(!) και αμέσως έστειλα
μέσω Facebook όλη αυτή την εμπειρία
στου φίλους μου όπου Γης...
Ήταν τόσο καταλυτική αυτή μου η κίνηση, που σε χρόνο ρεκόρ διορθώθηκαν όλα
τα θέματα περί υγιεινής και όχι μόνο. Και τα άλλα, τα γενικότερα της ζωής.
Άλλαξε ο κόσμος!
Και αφού άλλαξε στα χρόνια εκείνα της φτώχειας, σκεφτείτε ύστερα από τόσα
χρόνια την πρόοδο. Και όλα αυτά εξαιτίας του iPad!
Και οι φοιτητές του Stanford κάνανε όλοι τους το
ίδιο μαζικά.
Είναι βέβαιο, ότι τα αποτελέσματα θα φανούν άμεσα σε πολύ λίγο χρονικό
διάστημα και ο κόσμος για άλλη μια φορά θα αλλάξει εντελώς. Αφού όλοι θα
στύβουν την ημέρα τους σαν να είναι η τελευταία τους και αφού θα κάνουν με
πάθος και τρέλα αυτό που αγαπάνε.
Αφού θα γίνουν όλοι σαν τον Στηβ, δηλαδή!..
Όταν ο Στηβ διάβασε το παραπάνω κείμενο έπεσε σε περισυλλογή.
Ζήτησε και κανόνισε να ξαναμιλήσει στους φοιτητές του Stanford. Πήγα και εγώ. Αυτή τη φορά γίνονταν το αδιαχώρητο. Μπήκε στο χώρο μέσα σε ενθουσιασμό και χειροκροτήματα. Αμέσως ένας δικός του έφερε ένα ξύλινο καφάσι από λεμονάδες και ο Στηβ
ανέβηκε προσεκτικά επάνω.
"Αγαπητοί μου, ζήτησα να σας
μιλήσω για δεύτερη φορά, ούτως ώστε να συμπληρώσω και να διορθώσω ορισμένες
σκέψεις από την προηγούμενη ομιλία μου…
Θέλω λοιπόν να
μοιραστώ μαζί σας άλλες τρεις ιστορίες.
Η
πρώτη ιστορία μιλάει για την γεωγραφία:
Όλα είναι θέμα
γεωγραφίας.
Γεννιέσαι στην
Αφρική και κυνηγάς τα θηρία για να τα φας πριν σε φάνε.
Στη Βομβάη μπορεί να
ζητιανεύεις και αν είσαι έξυπνος θα κόψεις το χέρι σου για να σε λυπούνται
περισσότερο. Στο Αφγανιστάν θα γίνεις φανατικός μουσουλμάνος και ίσως ιδιοφυής
τρομοκράτης. Στον βόρειο πόλο θα ατενίζεις τους άσπρους πάγους και δεν θα
μάθεις ποτέ ότι όλα αυτά μπροστά σου είναι η ένωση δύο αερίων. Και σε όποιο
μέρος του κόσμου αν γεννηθείς πολύ φτωχός, θα δυσκολεύεσαι να κατανοήσεις τους
στοιχειώδεις κανόνες υγιεινής. Δεν θα έχει καμία σημασία αν είσαιιδιαίτερα ταλαντούχος. Θα γεμίσεις μόνο τον λάκκο
σου. Όπως γέμισαν τόσα νεκροταφεία από τόσους ταλαντούχους.
Και τέλος, είναι οι
άλλοι, αυτοί που γεννήθηκαν σε μέρη με καθαρό ορίζοντα. Οι πιο τυχεροί, εσείς
κι εγώ. Με λίγη σκέψη σύντομα καταλαβαίνουμε ότι η ζωή είναι άδικη. Και αφού
εμείς γεννηθήκαμε με το δίκαιο από τη μεριά μας, είναι η μεγάλη μας ευκαιρία να
το εκμεταλλευτούμε.
Να κάνουμε πράγματα,
να αλλάξουμε τον κόσμο.
Κοινή μας μοίρα η
ενοχή…
Η
δεύτερη ιστορία μιλάει για τη Λήθη:
H ιστορία των
ανθρώπων είναι ο πόλεμος. Επιθετικοί και αμυντικοί. Αλλά σε τελευταία ανάλυση
γίνονταν και γίνονται για τα λεφτά. Οι πρώτοι για να αρπαχθούν κι άλλα και οι
δεύτεροι για να περισωθούν τα κεκτημένα.
Και όταν περισσέψουν
τα λεφτά, αρχίζουν να λειτουργούν οι Τέχνες και οι Επιστήμες. Αδιάφορο αν είναι
αδίκως αποκτηθέντα ή βαμμένα στο αίμα.
Και έτσι αρχίζουμε.
Βγαίνουν από το καβούκι τους οι εκλεκτοί, εσείς, εγώ και αρχίζουμε το παιχνίδι.
Αναγκαστικά, αδιαφορώντας για το τι συμβαίνει γύρω μας. Γιατί πως να γίνει; Αν
ασχοληθούμε με τόσα άλλα, πώς θα επικεντρωθούμε σε αυτό που επιλέξαμε να
αγαπάμε; Είμαστε αναγκασμένοι. Όλοι μας. Έτσι κι εγώ. Αδιαφορούσα, δεν είχα
χρόνο. Δεν με ενδιέφερε ποτέ αν η χώρα μου έκανε επιθετικούς πολέμους κατά
συρροή για να κλέψει τα λεφτά από τους άλλους. Αλλά έτσι γίνονταν και θα
γίνεται πάντα από όλους. Τα μεγάλα αριστουργήματα των ανθρώπων πάνω στον
πλανήτη έγιναν αφούπρώτα προηγήθηκε η
συσσώρευση πλούτου. Κι αυτό συμβαίνει με την κατάργηση του δικαίου τόσο στον
μικρόκοσμο όσο και στον μεγάκοσμο.
Και ο περίφημος
Παρθενών, έγινε με τα κλεμμένα χρήματα των συμμάχων. Όμως στέκει εκεί αθάνατο
αριστούργημα στους αιώνες.
Είναι η μοίρα μας να
δίνουμε σημασία μόνο στο αποτέλεσμα. Αλλά κι αν κάποτε
στενοχωριόμουν για κάτι πολύ άσχημο που συνέβαινε στον κόσμο, έρχονταν η ώρα
του ύπνου και έπεφτα στην γλυκιά αγκαλιά της παραμάνας Λήθης. Και το επόμενο
πρωινό ήμουνα ξανά φρέσκος.
Κοινή μας μοίρα η Λήθη...
Η
τρίτη ιστορία μιλάει για τον θάνατο:
Εδώ τα πράγματα
δυσκολεύουν. Ή είναι πολύ απλά.
Το σκούντημα του Θανάτου
σε αλλάζει. Συνέβη όπως γνωρίζετε και σε μένα. Άρχισα να ακούω συνεχώς μια
λέξη: Τη λέξη, «Ναι».
Ήταν κάτι σαν
εσωτερικός ψίθυρος. Αλλά αντηχούσε πολύ δυνατά μέσα στο κρανίο μου. «Ναι» και ξανά «Ναι»! Πολλές φορές κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας.
Προσπαθούσα να μην το σκέφτομαι, αλλά μάταια.
Το μυστηριώδες «Ναι», ηχούσε στα αυτιά μου συνεχώς.
Ήταν μάταιο να αποφύγω να μην το ακούω. Ήταν μια απάντηση σε ένα ερώτημα που
δεν γνώριζα.
Έπρεπε λοιπόν να βρω
την ερώτηση.
Η μια μου επιτυχία
διαδέχονταν την άλλη. Ένοιωθα ότι αλλάζω τον κόσμο. Αυτό έλεγαν όλοι. Με παρέα την Λήθη, την Επιτυχία και την Ενοχή ένοιωθα άτρωτος. Τι ήταν λοιπόν αυτό
το περίεργο «Ναι»;
Μια ημέρα ο μικρός μου γιος , με ρώτησε:
«Μπαμπά όλοι θα
πεθάνουμε; «Ναι», του απάντησα».
Ο μικρός με κοίταξε με απορία. «Ακόμα κι εσύ;», με
ρώτησε και από το πρόσωπό του χάθηκε η νεότητα. Γονάτισα, τον έπιασα
από τους ώμους και έφερα το πρόσωπό μου απέναντι στο δικό του. Χαμήλωσα την φωνή
μου.
«Ναι, ακόμα και εγώ…»
Από εκείνη την στιγμή
η βουή στο κρανίο μου σταμάτησε!. Είχα δώσει την
απάντηση ή μάλλον είχα βρει την ερώτηση.
Ένοιωσα μια
ανακούφιση. Από τότε η κάθε μέρα μου, η κάθε ώρα μου, είχε άλλη αξία. Οι ιδέες μου
ακόμα πιο σπουδαίες, το μυαλό μου απίστευτα καθαρό. Ένοιωθα πια ότι περπατώ επάνω
στην κόψη της αστραπής.
Κατάλαβα όμως, ότι
έρχεται η στιγμή που χανόμαστε όλοι σαν το φύλλο της κερασιάς στον άνεμο. Πως
ταξιδεύουμε σαν τα αστέρια στον ουρανό με τη μέρα μας θνητή, που η ασφαλής
γνώση για τη μοίρα μας, την κάνει σχεδόν αθάνατη… Ναι, σχεδόν αθάνατη!
Κοινή μας μοίρα η
τιμή της Ζωής..."
Κάτω επικρατούσε απόλυτη ησυχία. Κανένα χειροκρότημα.
Ανεργία
τέλος για 4160 Έλληνες που τρέξανε να μαζέψουνε φράουλες στην Ηλεία!... Τρομερή
είδηση! Το γράψανε όλες οι εφημερίδες και ο ξένος τύπος. Οι Γερμαναράδες
τρέμουνε μήπως αποδειχθεί ότι οι Έλληνες είναι εργατικοί. Να μάθουν οι
Ευρωπαίοι να αποκαλούν τους Έλληνες τεμπελχανάδες!...
Πρωί
πρωί κινήσανε από όλα τα μέρη χώρας, με τραγούδια που είχαν ίδιο χαρούμενο
σκοπό με εκείνον του Ζαλόγγου, αλλά με μήνυμα διαφορετικό... Αντί να
αποχαιρετούν τον κόσμο, τον χαιρετούσαν!.
Φθάσανε
μπουλούκια όλοι μαζί και οι επιστάτες δεν είχαν που να τους βάλουν. Όσοι περίσσεψαν,
πάνω από τους 4160, έφυγαν λυπημένοι αλλά πάλι τραγουδώντας!.. Οι
υπόλοιποι ανυπομονούσαν, έτοιμοι να στρωθούν στη δουλειά. Πληροφορήθηκαν ότι
πρέπει να ξυπνήσουν την επόμενη στις πέντε και μισή τι πρωί!. Πέσανε
τα πρώτα καντήλια, αλλά συνέβη...
Άρχισαν να μαζεύουν τις φράουλες και έπρεπε να
σκύψουν γι’ αυτό.
Ωχ! Ο
ένας... Αμάν, πιάστηκα, ο άλλος! Νέα καντήλια πέσανε. Περνούσε η ώρα και άρχισε
η γκρίνια και τα μουρμουρητά:
«Είναι δουλειά αυτή;
Πιάστηκα γαμώτη μου! Αυτή είναι δουλειά για Αλβανούς, θα κάνω εμετό από το
σκύψιμο!...Και για Πακιστανούς, ζαλίζομαι!... Και για Ινδούς... Και για Μπαγκλαντές...
Για μετανάστες μας περάσανε, οι καραγκιόζηδες; Αυτή είναι δουλειά για
σκλαβωμένους σκλάβους!...»
Και
διάφορα τέτοια...
Πάνω
στον ενθουσιασμό για την πρόσληψη δεν είχαν ρωτήσει και για το μεροκάματο. Στο
τέλος της ημέρας ένας ρώτησε το, πόσο. Μόλις άκουσε ο επιστάτης, απάντησε με
αδιαφορία:
«Δεν φτάνει που βρήκατε δουλειά θέλετε και
λεφτά από πάνω; Τέλος πάντων είκοσι πέντε ευρώ είναι το μεροκάματο...». «Είκοσι πέντε μόνον;». Όλοι
έκπληκτοι άρχισαν τις φωνές. Ο επιστάτης φώναξε δυνατά: «Και είναι και μαύρα!
Δεν συμφέρει αλλιώς! Θα μπούμε μέσα!» Όλοι
άρχισαν να φωνάζουν αγανακτισμένοι. Χαμός!... Ο
επιστάτης φώναξε τον εργοδότη και εκείνος πήρε την ντουντούκα για να ακούγεται
καλύτερα.
«Στους μετανάστες δίναμε
τα μισά. Δεν γίνεται να δώσουμε περισσότερα. Θα μπούμε μέσα. Δεν βγαίνουμε...
Ακούστε όμως, οι μετανάστες δουλεύανε για την πάρτη τους, ενώ εσείς... Εσείς
δουλεύετε για την ανεργία, για το καλό παράδειγμα! Να μην επαναληφθεί αυτό της Ημαθίας
και της Πέλλας που για το μάζεμα των ροδάκινων εμφανίστηκαν μόνο τριάντα
Έλληνες και 4485 αλλοδαποί και πήραν τη δουλειά.Για να αποδείξετε στους Γερμαναράδες ότι δεν
είστε τεμπέληδες! Για την Ελλάδα ρε γαμώτο!...».
Στο
άκουσμα αυτών των λέξεων, όλοι μείνανε βουβοί. Δάκρυα άρχισαν να κυλούν στις
παρειές. Ένας άρχισε να ψιθυρίζει τον εθνικό ύμνο και έσκυψε να μαζέψει τις
φράουλες εμπρός του. Δεν έβλεπε από τα δάκρυα! Το ίδιο και οι υπόλοιποι μέσα σε
ρίγος συγκίνησης.
Όλοι σκυμμένοι να τραγουδούν τον εθνικό ύμνο,
μαζεύοντας φράουλες! Τι
σκηνικό!... Το Θέαμα μοναδικό!
Πιο
πέρα στο καφενείο τρεις αλλοδαποί έπιναν το καφεδάκι τους, διαβάζοντας το
βιβλίο, "Εξουσία Βλαχάρα".
Είναι λυπημένοι που χάσανε τα μεροκάματα
από τους δουλευταράδες Έλληνες.
Λέει
ο ένας: «Τρομερή φυλή! Έχουν ρίζες δυνατές, όχι σαν εμάς! Όταν ενωθούν, κάνουν
θαύματα!...» Λέει
ο άλλος: «Κοίτα
τι σκαρφίστηκε ο μπαγάσας ο εργοδότης για να γλυτώσει το ΙΚΑ!...» Λέει
ο τρίτος: «Περιμένετε μέχρι μεθαύριο που θα μας φωνάξουν να συνεχίσουμε εμείς.... Τα
θαύματα διαρκούν τρεις μέρες το πολύ! Ύστερα
πέφτει ξύλο!...»
Τον τελευταίο καιρό, λόγω του πολέμου,
χορτάσαμε αναλύσεις και αναλύσεις.
Πολλοί λένε-γράφουν και κάποιοι τους ακούνε.
Οπότε, το σπορ συνεχίζεται με πάθος. Βοηθάει στην ψυχοθεραπεία αυτό, στην ανάταση, με
θαυμασμό για τρομερούς αρχηγούς, για ήρωες μέσα από ιδεοληψίες.
Όχι βέβαια, με την προσπάθειά σου
να έρθεις αντιμέτωπος με την αλήθεια.
Αν είσαι από αυτούς που σκέφτονται, που αμφισβητούν τις εύκολες αναλύσεις, θα
διαπιστώσεις πόσο δύσκολο είναι να αποστασιοποιηθείς από τα γεγονότα και πόσο
ακατόρθωτο είναι να εκφραστούν οι αλήθειες.
Θα μάθεις επίσης, πως ορισμένα δεν υπάρχει κανένας τρόπος να ειπωθούν και να
γραφτούν. Υποστήριξε και εσύ την δική σου εκδοχή. Αυτήν
που σου είπαν δηλαδή και σου έμαθαν να την μεταδίδεις αμάσητη.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να κυκλοφορήσει κι όλας.
Κανείς δεν ενδιαφέρεται για την δική σου εκδοχή της ιστορίας. Εκτός κι αν είναι οικουμενική ή έστω για
πολλούς, η ιστορία σου.
Χρειάζεται Αυτογνωσία για την ανάλυσή σου και Επίγνωση για την
έκφρασή της.
Αλλά αυτά, είναι τα στοιχειώδη για τον τίτλο του σοβαρού αναλυτή που
σκέφτεται.. Άλλο θέμα αυτό.
Η ιστορία σου όμως, παραμένει η καλύτερη
για σένα και η αμάσητη εκδοχή σου επίσης!
Άλλωστε υπάρχει το ιντερνέτ για να
αντιγράφεις αναλόγως…
Σχολιασμός-ανάλυση και αποτίμηση του ποιήματος «Ιθάκη –
συνέχεια»
Το ποίημα «Ιθάκη – συνέχεια» του Δημήτρη Βίκτωρ συγκροτείται ως άμεση
διακειμενική συνομιλία με την «Ιθάκη» του Κ.Π. Καβάφη. Ο τίτλος δεν δηλώνει
απλώς θεματική συγγένεια, αλλά αξιώνει τη συνέχιση και, εν μέρει, τη διόρθωση
της καβαφικής πρότασης. Ο Βίκτωρ θεωρεί ότι η καβαφική σύλληψη του ταξιδιού
παραμένει ανολοκλήρωτη, επειδή σταματά στην άφιξη και στην αποτίμηση των
εμπειριών. Για τον ίδιο, όμως, η ανθρώπινη πορεία δεν ολοκληρώνεται όταν ο
ταξιδιώτης φτάσει στην Ιθάκη του. Μετά την άφιξη αρχίζει ένα δεύτερο και
δυσκολότερο ταξίδι: η βαθμιαία είσοδος στη φθορά, στα γηρατειά, στη σωματική
εξασθένηση και στην οριστική απώλεια.
Η βασική αυτή διαφοροποίηση διατυπώνεται ήδη στην πρώτη στροφή: «Κι αν το
κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν […] πάλι θα τριγυρίζεις στο νησί». Η γνώση του
συμβόλου και η επιτυχής ολοκλήρωση του ταξιδιού δεν οδηγούν σε λύτρωση. Το
επίρρημα «πάλι» ακυρώνει την αίσθηση της τελικότητας, ενώ το ρήμα «τριγυρίζεις»
δηλώνει μια κίνηση χωρίς σαφή προορισμό. Ο ταξιδιώτης έχει φτάσει, αλλά η
ύπαρξή του δεν έχει καταλήξει σε σταθερό νόημα. Αντί να ξεκουραστεί, παραμένει
εγκλωβισμένος σε μια νέα περιπλάνηση, αυτή τη φορά μέσα στα όρια του ίδιου του
νησιού, δηλαδή μέσα στα όρια της ηλικίας, της μνήμης και της αυτοσυνείδησής
του.
Η δεύτερη στροφή ενισχύει την ανατροπή της καβαφικής πίστης στην αξία της
εμπειρίας. Ο στίχος «Η πείρα εδώ δεν έχει σημασία» είναι σκόπιμα απόλυτος. Δεν
σημαίνει ότι η πείρα είναι άχρηστη, αλλά ότι δεν διαθέτει από μόνη της
σωτηριολογική δύναμη. Οι εμπειρίες του ταξιδιού δεν μπορούν να αναστείλουν τον
χρόνο ούτε να αποτρέψουν το τέλος. Αποκτούν αξία μόνο όταν μετασχηματιστούν σε
εσωτερική σοφία, θάρρος και αξιοπρέπεια. Ο «σοφός που φώλιασε στο νου» δεν
καλείται να ερμηνεύσει απλώς το παρελθόν, αλλά να προετοιμάσει τον άνθρωπο για
το αναπότρεπτο, για εκείνο «που έρχεται και φθάνει από παντού». Η διατύπωση
αποδίδει τη φθορά ως σταδιακή περικύκλωση και όχι ως αιφνίδιο γεγονός.
Στην τρίτη στροφή, οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες και ο Ποσειδώνας έχουν
υποχωρήσει σε μια μακρινή μνήμη. Τα καβαφικά και ομηρικά εμπόδια παύουν να
αποτελούν τον κύριο κίνδυνο. Η λήθη τους δεν δηλώνει ότι υπήρξαν ασήμαντα, αλλά
ότι έχουν πλέον ξεπεραστεί από έναν σοβαρότερο αντίπαλο: τον χρόνο. Τα
εξωτερικά τέρατα μπορούν να αντιμετωπιστούν, να αποφευχθούν ή να νικηθούν. Η
γήρανση, αντιθέτως, δεν αποτελεί επεισόδιο της διαδρομής αλλά τον ίδιο τον νόμο
της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η εικόνα του καθρεφτίσματος στο νερό οργανώνει το κεντρικό επεισόδιο
αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος σκύβει και αντικρίζει τη μορφή του κάτω από τον «μεγάλο
ουρανό», ο οποίος κυριαρχεί από ψηλά. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στο παροδικό
είδωλο και στο απέραντο ουράνιο στοιχείο υπογραμμίζει την προσωρινότητα της
ατομικής ζωής. Η ευτυχία και η φθορά χαρακτηρίζονται «δυο φίλοι», επειδή δεν
αποτελούν αντίθετες και ασύνδετες καταστάσεις. Κάθε ευτυχία εμπεριέχει την
απειλή της απώλειάς της, ενώ η φθορά αποκαλύπτει εκ των υστέρων την αξία όσων
έζησε ο άνθρωπος. Το ρήμα «συνωμοτούν» προσδίδει στη σχέση τους έναν σκοτεινό,
σχεδόν μοιραίο χαρακτήρα.
Η επιθυμία του ταξιδιώτη να φτάσει «σ’ ένα δικό σου ολότελα νησί» εκφράζει
την ανάγκη για προσωπική ταυτότητα. Η τελική Ιθάκη δεν μπορεί να είναι ένα
έτοιμο, καθολικό σύμβολο, αλλά πρέπει να αποκτήσει «σκέψη και μορφή» ατομική.
Ωστόσο, ακόμη και αυτή η προσωπική ολοκλήρωση δεν αναιρεί τη μοναξιά. Τα έβενα,
τα κεχριμπάρια και τα μυρωδικά, σαφείς αναφορές στο καβαφικό ποίημα, αλλάζουν
λειτουργία. Στον Καβάφη αποτελούν πλούτο που συλλέγεται κατά τη διάρκεια του
ταξιδιού. Στον Βίκτωρ μετατρέπονται σε «συντροφιά» και «παρηγοριά». Δεν είναι
πλέον τεκμήρια επιτυχίας, αλλά υπολείμματα μιας ζωής που ο άνθρωπος προσπαθεί
να διαφυλάξει απέναντι στην επερχόμενη απογύμνωση.
Η αποφασιστική ποιητική τομή πραγματοποιείται στην τελευταία στροφή, όπου ο
ταξιδιώτης μετακινείται από το πρότυπο του Οδυσσέα στο πρότυπο του Οιδίποδα. Η
μετάβαση αυτή διευρύνει το μυθολογικό και φιλοσοφικό πεδίο του ποιήματος. Ο
Οδυσσέας είναι ο ήρωας της δράσης, της ευφυΐας, της επιστροφής και της
επιβίωσης. Ο Οιδίπους, αντίθετα, είναι ο ήρωας της τραγικής γνώσης, της πτώσης,
της τύφλωσης, της εξορίας και της απόλυτης μοναξιάς. Καθώς ο ταξιδιώτης γερνά,
παύει να είναι ο νικητής που επιστρέφει και γίνεται το τραγικό πρόσωπο που έχει
γνωρίσει την αλήθεια χωρίς να μπορεί να σωθεί από αυτήν.
Η «βακτηρία που σημαίνει, τρία» δεν αποτελεί αινιγματική ή αυθαίρετη
κατακλείδα, αλλά το κλειδί ολόκληρης της σύνθεσης. Παραπέμπει ευθέως στο
αίνιγμα της Σφίγγας και στην απάντηση του Οιδίποδα. Ο άνθρωπος το βράδυ της
ζωής του βαδίζει με τρία πόδια, επειδή χρειάζεται το ραβδί ως τρίτο στήριγμα. Η
βακτηρία δηλώνει επομένως τη σωματική παρακμή και επιβεβαιώνει ότι ο ταξιδιώτης
έχει εισέλθει στην τελευταία ηλικία. Παράλληλα, η αναζήτηση της αφής υποδηλώνει
την εξασθένηση της όρασης και ενισχύει την ταύτισή του με τον τυφλό Οιδίποδα.
Η σημαντικότερη αρετή του ποιήματος βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σύνδεση
δύο διαφορετικών μυθικών προτύπων. Η οδυσσειακή εμπειρία μετατρέπεται σταδιακά
σε οιδιπόδεια τραγωδία. Το ποίημα δεν απορρίπτει την καβαφική «Ιθάκη», αλλά
αμφισβητεί την επάρκειά της ως συνολικής εικόνας της ανθρώπινης ζωής. Η άφιξη
μπορεί να δικαιώσει το ταξίδι, δεν καταργεί όμως τη φθορά που ακολουθεί. Έτσι,
η «συνέχεια» δεν είναι απλώς χρονική, αλλά φιλοσοφική: μετά την κατάκτηση της
γνώσης αρχίζει η δοκιμασία της απώλειας.
Ως προς τη μορφή, η σύνθεση στηρίζεται περισσότερο στη δύναμη των συμβόλων
και των μυθολογικών αναφορών παρά στη γλωσσική ανατροπή. Ορισμένες διατυπώσεις
είναι επεξηγηματικές και θα μπορούσαν να θεωρηθούν λιγότερο υπαινικτικές.
Ωστόσο, η καθαρότητα της βασικής σύλληψης, η μετάβαση από τον Οδυσσέα στον
Οιδίποδα και η λειτουργία της βακτηρίας ως τελικού σημασιολογικού κόμβου
προσδίδουν στο ποίημα συνοχή και διακριτή ταυτότητα. Η Ιθάκη δεν παρουσιάζεται
ως τέλος, αλλά ως το σημείο στο οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι το
δυσκολότερο μέρος του ταξιδιού μόλις αρχίζει.
Οι πλείστες των μητέρων πιστεύουν πως αξίζουν τον τίτλο, επειδή αγαπούν τα
παιδιά τους, δικαιολογώντας τα με ό,τι κι αν κάνουν.
Καθώς επίσης, να τα υποστηρίζουν με πάθος, απέναντι σε ό,τι είναι
ενοχλητικό για εκείνα.
Φυσικά, αφού είναι ο καθρέφτης τους...Υποτίθεται.
Αποδεικνύουν επίσης, την αγάπη τους, πιστεύοντας πως τα παιδιά τους, τους
λένε πάντα την αλήθεια!
Φυσικό κι αυτό γιατί αν δείξουν πως δεν τα πιστεύουν, και εκείνα με την
σειρά τους δεν θα πιστέψουν τους γονείς. Οπότε, η συμφωνία, συμφωνία. Επίσημα
και με βούλα.
Όταν ήμουν δέκα χρονών, ζούσα με την οικογένειά μου σε μια πολύ φτωχική
γειτονιά. Η Μάνα μου Ευδοξία, έλειπε κάθε μέρα, ακόμη και τις Κυριακές για το
μεροκάματο της πλύστρας σε διάφορα σπίτια. Σκληρή δουλειά, δεν υπήρχαν και
πλυντήρια τότε... Είχε και εφτά ακόμη στόματα να θρέψει. Πέτρινα τα χρόνια, σε
όλα...
Μια μέρα λοιπόν, εκεί στην αλάνα, ένα από τα αδέρφια μου ηλικίας δώδεκα
ετών, πλακώθηκε στο ξύλο με ένα γειτονόπουλο. Συνηθισμένα πράγματα αυτά στην
αλάνα και πολύ συχνά. Έλα όμως που ο αδερφός μου ήταν καλύτερος στις μπουνιές
και βγήκε νικητής. Μαζεύτηκαν όλα τα αλλά παιδιά και απολάμβαναν τον καβγά.
Ο νικημένος έβαλε τα κλάματα. Μεγάλη θλίψη, μεγάλο το σόου.
Κάποιος ειδοποίησε την μάνα του, που έμενε πολύ κοντά και εκείνη κατέφθασε
με φωνές και διάφορα.
Φασαρία, χαμός! Κατέφθασαν και άλλες μανάδες ανταλλάσσοντας μεταξύ τους διάφορες γνώμες για το δίκαιο του ζητήματος.
Ήταν αργά το απόγευμα και η Ευδοξία έτυχε να γυρίζει εκείνη την ώρα από το
μεροκάματο και πέφτει επάνω στην πολύκροτη διαμάχη.
Την βλέπει η μαμά του νικημένου και αρχίζει τις φωνές σε άλλον τόνο.
Τώρα το θέμα θα έπαιρνε άλλη τροπή.
Όλοι έστρεψαν την προσοχή στις δυο γυναίκες. Ήθελαν να απολαύσουν την
συνέχεια. Και η συνέχεια θα ήταν, σύμφωνα με τέτοιες ιστορίες, το
μαλλιοτράβηγμα των μανάδων. Μεγάλη απόλαυση! Έκσταση!
Η Ευδοξία σάστισε για λίγο αλλά δεν άργησε να καταλάβει την ουσία.
Χωρίς να απαντήσει στην μαμά του νικημένου που ωρύονταν, άρπαξε τον αδερφό
μου και του έριξε μπροστά σε όλους ένα γερό ξύλο.
Όλοι έμειναν έκπληκτοι. Μα είναι δυνατόν; Η μάνα να δέρνει το παιδί της; Η
μάνα του;
Σιωπή...
Στη συνέχεια αρπάζει τον αδερφό μου από το αυτί και τον σέρνει προς το
σπίτι.
Είπε όμως στην εμβρόνητη μαμά του νικημένου:
- Εγώ το δέρνω το δικό
μου για να το έχει σαν μάθημα να μην προξενεί τσακωμούς. Εσύ γιατί δεν κάνεις
το ίδιο στο δικό σου;
Και η μαμά του νικημένου:
- Εσύ το δέρνεις, γιατί
εσύ έχεις πολλά παιδιά. Ενώ εγώ έχω μόνον δύο!
