Περί πραγματικότητας

«Απλά κοιτάζουμε και η πραγματικότητα αλλάζει»

Απλά κοιτάζουμε και η πραγματικότητα αλλάζει. Όχι επειδή το βλέμμα μας κατέχει μαγικές δυνάμεις, ούτε επειδή ο κόσμος είναι εύπλαστος σαν κερί στα χέρια της επιθυμίας μας. Αλλά επειδή το να κοιτάζεις δεν είναι ποτέ μια αθώα πράξη. Το βλέμμα είναι στάση απέναντι στο υπάρχον. Είναι η πρώτη εσωτερική συγκατάθεση ή άρνηση. Πριν ακόμη μιλήσουμε, πριν ακόμη πράξουμε, πριν ακόμη αποφασίσουμε, έχουμε ήδη τοποθετηθεί απέναντι στον κόσμο με τον τρόπο που τον αντικρίζουμε. Η πραγματικότητα δεν αλλάζει πρώτα έξω· αλλάζει μέσα στην κρίση μας. Και αυτή η εσωτερική μεταβολή είναι συχνά η αρχή κάθε εξωτερικής αλλαγής.

Ο άνθρωπος που βλέπει ένα εμπόδιο ως συμφορά, ζει ήδη μέσα στη συμφορά. Ο άνθρωπος που το βλέπει ως δοκιμασία, στέκεται ήδη λίγο ψηλότερα από αυτήν. Το ίδιο γεγονός, η ίδια απώλεια, η ίδια σιωπή, η ίδια νύχτα, μπορούν να γίνουν κατάρα ή άσκηση, φυλακή ή σχολείο. Δεν είναι το πράγμα μόνο του που μας συνθλίβει, αλλά η μορφή που του δίνουμε μέσα μας. Το βλέμμα μας δεν δημιουργεί το γεγονός, αλλά δημιουργεί τη σχέση μας μαζί του. Και η σχέση αυτή είναι η πραγματικότητα που τελικά κατοικούμε.

Κοιτάζουμε, λοιπόν, και αλλάζει ο κόσμος, επειδή αλλάζει το μέτρο με το οποίο τον δεχόμαστε. Όταν βλέπουμε με φόβο, όλα μεγαλώνουν απειλητικά. Όταν βλέπουμε με θυμό, όλα γίνονται προσβολή. Όταν βλέπουμε με ματαιοδοξία, όλα γίνονται καθρέφτες που είτε μας κολακεύουν είτε μας ταπεινώνουν. Μα όταν βλέπουμε με καθαρότητα, τα πράγματα αρχίζουν να επιστρέφουν στο μέγεθός τους. Το ασήμαντο παύει να απαιτεί λατρεία. Το αναπόφευκτο παύει να ζητά την άδειά μας. Το πρόσκαιρο παύει να παριστάνει το αιώνιο. Και τότε η πραγματικότητα δεν γίνεται πιο εύκολη· γίνεται πιο αληθινή.

Όμως υπάρχει και ένα άλλο βλέμμα, πιο επικίνδυνο, πιο δημιουργικό, πιο απείθαρχο. Δεν αρκείται να αποδέχεται τον κόσμο με γαλήνη· θέλει να τον ξαναβαπτίσει. Δεν κοιτάζει τα πράγματα για να τα υπομείνει, αλλά για να τα μεταμορφώσει. Αυτό το βλέμμα δεν είναι παρηγοριά· είναι φωτιά. Βλέπει την πέτρα και δεν λέει μόνο «υπάρχει»· λέει «τι μπορεί να γίνει;». Βλέπει το σκοτάδι και δεν ζητά απλώς να το αντέξει· αναρωτιέται ποια αστραπή μπορεί να γεννηθεί μέσα του. Βλέπει τον άνθρωπο όχι ως τελειωμένο πλάσμα, αλλά ως γέφυρα, ως υλικό, ως υπόσχεση που ακόμη δεν τόλμησε να εκπληρωθεί.

Εδώ το βλέμμα γίνεται δύναμη ερμηνείας. Και όποιος ερμηνεύει βαθιά, δημιουργεί. Διότι ο κόσμος δεν μας προσφέρεται έτοιμος, σαν νόημα ολοκληρωμένο. Μας δίνεται σαν ύλη άγρια, αντιφατική, σκληρή, πολλές φορές παράλογη. Το νόημα δεν το βρίσκουμε πάντα· συχνά το επιβάλλουμε. Όχι με ψεύδος, αλλά με δημιουργική τόλμη. Ο αδύναμος κοιτάζει την άβυσσο και ζητά να εξαφανιστεί. Ο δυνατός την κοιτάζει και την αναγκάζει να γίνει βάθος. Ο ένας βλέπει τέλος· ο άλλος βλέπει πέρασμα. Ο ένας γονατίζει μπροστά στο γεγονός· ο άλλος το αρπάζει και το κάνει μοίρα του.

Αυτό σημαίνει πως η πραγματικότητα αλλάζει όχι μόνο όταν την παρατηρούμε, αλλά όταν το βλέμμα μας παύει να είναι παθητικό. Το βλέμμα που απλώς καταγράφει είναι μάτι υπηρέτη. Το βλέμμα που αξιολογεί, διαλέγει, απορρίπτει, υψώνει, καταστρέφει και ξαναχτίζει, είναι μάτι δημιουργού. Δεν υπάρχει ουδέτερη θέαση. Κάθε ματιά είναι μια κρυφή απόφαση για το τι αξίζει να υπάρχει, τι αξίζει να πεθάνει, τι αξίζει να γεννηθεί.

Έτσι, το απόφθεγμα δεν λέει πως ο κόσμος αλλάζει επειδή τον κοιτάμε επιπόλαια. Λέει πως ο κόσμος αλλάζει όταν το βλέμμα μας αποκτά βάρος, συνείδηση, ένταση, βούληση. Η πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει· είναι και το ύψος από το οποίο το αντικρίζουμε. Και ίσως ο άνθρωπος αρχίζει πραγματικά να ελευθερώνεται τη στιγμή που καταλαβαίνει πως δεν είναι απλώς θεατής του κόσμου, αλλά ο πρώτος τεχνίτης της σημασίας του.

Τότε, όταν καταλαβαίνει πως βλέπει με τον νου…

Δημήτρης Βίκτωρ

 

"Το Κάλλος και το Σφρίγος της Φρίκης" - Ποίημα και απαγγελία : Δημήτρη...

"Αριστοτέλους & Αλεξάνδρου" -- Ποίημα και απαγγελία: Δημήτρης Βίκτωρ

"ARISTOTLE’S & GREAT ALEXANDER’S" – Poem and Recitation: Dimitris Victor...

" ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ & ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ " - Ποίημα του Δ. Βίκτωρ - Απαγγέλλει ο ίδιος

Περί θαύματος και αποχαιρετισμού των πάντων

«Κάθε στιγμή είναι συμμετοχή στο θαύμα. Κάθε μέρα είναι αποχαιρετισμός στα πάντα»

Η φράση αυτή συμπυκνώνει δύο μεγάλες αλήθειες της ανθρώπινης εμπειρίας. Από τη μια, αναφέρεται στο «θαύμα» που εμπεριέχει κάθε στιγμή, κι από την άλλη, μιλά για τον διαρκή «αποχαιρετισμό» που φέρνει μαζί του το πέρασμα του χρόνου. Αυτός ο διττός χαρακτήρας εκφράζει την αέναη εναλλαγή ανάμεσα στην ομορφιά της ύπαρξης και τη φθορά της.

Σε κάθε δευτερόλεπτο της ζωής μας, κρύβεται ένα είδος θαύματος, το οποίο συχνά παραβλέπουμε. Είναι η μοναδικότητα αυτής της στιγμής, η αίσθηση της ζωντάνιας, η αναπνοή, η επικοινωνία με τους άλλους, η δυνατότητα να αισθανθούμε, να σκεφτούμε, να φανταστούμε. Όλα αυτά, όταν τα παρατηρήσουμε με νηφαλιότητα, φανερώνουν τη μαγεία που διαπερνά την καθημερινότητα.

Πέρα από οποιαδήποτε θρησκευτική ή υπερφυσική διάσταση, το «θαύμα» εδώ μπορεί να ερμηνευτεί φιλοσοφικά ως η άπειρη πολυπλοκότητα του κόσμου. Κάθε μας βλέμμα, κίνηση ή σκέψη είναι αποτέλεσμα εκατομμυρίων αόρατων αλυσίδων αιτίου-αποτελέσματος. Όταν το αντιληφθούμε, μπορούμε να νιώσουμε βαθιά ευγνωμοσύνη που υπάρχουμε και συμμετέχουμε σε κάτι τόσο θεμελιώδες.

Εφόσον ζούμε μέσα στον χρόνο, οτιδήποτε εμφανίζεται και ανθίζει, αργά ή γρήγορα δύει. Κάθε μέρα, συμβολικά και κυριολεκτικά, κλείνει έναν κύκλο. Σηματοδοτεί το τέλος όσων ζήσαμε, αισθανθήκαμε, ελπίσαμε ή φοβηθήκαμε μέχρι τη δύση του ηλίου. Οι «αποχαιρετισμοί» αυτοί δεν είναι απαραίτητα δραματικοί ή τραγικοί· είναι όμως αναπόφευκτοι.

Ο αποχαιρετισμός στα πάντα μάς υπενθυμίζει την περατότητα της ζωής, τη φθαρτότητα όλων των πραγμάτων. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση να μην προσκολλόμαστε σε ό,τι θεωρούμε σταθερό, γιατί τίποτα δεν είναι πραγματικά αμετάβλητο. Μέσα από αυτό το καθημερινό «αντίο», έρχεται η επίγνωση ότι δεν μπορούμε να κρατήσουμε τίποτα για πάντα. Μπορούμε, όμως, να τιμήσουμε αυτό που ζήσαμε, διότι γνωρίζουμε πως αργά ή γρήγορα θα το αποχαιρετήσουμε.

Η ταυτόχρονη ύπαρξη του «θαύματος» και του «αποχαιρετισμού» λειτουργεί σαν μια φιλοσοφική υπενθύμιση ότι στη ζωή δεν υπάρχουν μόνο αμιγείς χαρές ή λύπες—υπάρχει πάντοτε ένα μωσαϊκό εμπειριών που διαδέχονται η μία την άλλη. Το παροδικό της ζωής, η φθορά, λειτουργεί ως υπόβαθρο που κάνει το «θαύμα» ακόμα πιο έντονο. Κι από την άλλη, η επίγνωση του θαύματος δίνει νόημα στο γεγονός ότι θα χρειαστεί να πούμε «αντίο» σε όσα αγαπήσαμε.

Οι δυο αυτές δυνάμεις—η δημιουργική και η φθαρτική—δεν είναι αντίθετες μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Χωρίς το φθαρτό, δεν θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε το πολύτιμο της στιγμής. Χωρίς το θαύμα, ο αποχαιρετισμός θα ήταν ίσως ανυπόφορος.

Η συγκεκριμένη αντίληψη του χρόνου και της εμπειρίας είναι παρούσα σε διάφορες φιλοσοφικές και πνευματικές παραδόσεις. Οι Στωικοί, για παράδειγμα, τονίζουν τη σημασία της εσωτερικής γαλήνης μπροστά στη διαρκή μεταβολή. Οι βουδιστικές διδασκαλίες υπενθυμίζουν τη ματαιότητα της προσκόλλησης, αφού η πραγματικότητα είναι συνεχής ροή. Εδώ, το αποφθεγματικό «κάθε στιγμή είναι συμμετοχή στο θαύμα» αντηχεί με την προσεκτική παρατήρηση του παρόντος, ενώ το «κάθε μέρα είναι αποχαιρετισμός στα πάντα» συνοψίζει το εφήμερο της ύπαρξης.

Στρέφουμε την προσοχή μας στα μικρά, απλά πράγματα, όπως η αναπνοή, το φως του ήλιου, η επικοινωνία. Μέσα σε αυτά, ανακαλύπτουμε το «θαύμα» που πολλές φορές αγνοούμε.
Αναγνωρίζουμε ότι κάθε μέρα κλείνει έναν κύκλο—συμβολικά αποχαιρετούμε όσα ζήσαμε. Με αυτή την υπενθύμιση, επιλέγουμε να ζήσουμε με λιγότερες τύψεις και περισσότερη ευγνωμοσύνη.
Απελευθερωνόμαστε από την προσπάθεια να κρατήσουμε τα πάντα αμετάβλητα. Η ζωή ρέει, κι εμείς μαζί της, απολαμβάνοντας όσα φέρνει το παρόν.

Συνοψίζοντας, ο συνδυασμός του θαύματος της στιγμής και του καθημερινού αποχαιρετισμού αναδεικνύει πόσο βαθιά και πολύπλοκη είναι η ζωή. Η επίγνωση της παροδικότητας μάς ωθεί να ανακαλύψουμε τη μαγεία μέσα στο παρόν και να προσεγγίσουμε την ύπαρξή μας με ανοιχτή καρδιά και νου. Έτσι, κάθε στιγμή γίνεται πολύτιμη· γίνεται ένα αληθινό θαύμα, ακόμα κι αν ξέρουμε ότι αργά ή γρήγορα θα το αποχαιρετήσουμε.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

" Δάκρυα στην γειτονιά " -- Ποίημα - Σύνθεση: Δημήτρης Βίκτωρ -- Ερμηνεία: Δόμνα Περάνθη

 

Δάκρυα στην γειτονιά

 Δάκρυα κυλούν στη γειτονιά, κλάματα θα ηχήσουν

τρέχουν ζωγράφοι να τα δουν να τ’ αποθανατίσουν

μαζεύονται οι ποιητές να γράψουν λίγους στίχους

κι οι μουσικοί με όργανα συνθέσεις να αρχίσουν.

 

Είναι νωρίς για όλα αυτά μόλις θα ξεκινήσουν

στα τρυφερά τα μάγουλα μικρές πηγές ν’ ανοίξουν

γυαλίζει μες στο πρώτο φως η ουσία και θολώνει

την όραση που το μυαλό κάνει πως διορθώνει.

 

Μοίρα δεν παίζει ακόμη εδώ ή μάλλον τώρα αρχίζει

κρυμμένη είναι στη γωνιά τα δάκρυα ζυγίζει

θα δώσει λίγα της χαράς καθώς η αυλαία ανοίγει

θα κρύψει τα υπόλοιπα στις λύπες να τοκίζει.

 

Φθάνουνε κάτι έρωτες ζητούν δάκρυα μερίδα

τα παίρνουν τα χαρίζουνε τα χύνουν με φροντίδα

τα στύβουν τα στραγγίζουνε τ’ αφήνουν λερωμένα

τις νύχτες στα παπλώματα υγρά και στεγνωμένα.

 

Το έργο συνεχίζεται επικρατεί αγωνία

όλη η δράση παίζεται σε μια μικρή γωνία

έρχονται οι απώλειες, ζητούνε τα δικά τους

τα παίρνουν εκβιαστικά τα βάζουνε σιμά τους.

 

Γρήγορα κλείνει η σκηνή σαν νάφθασε η ώρα

ο χρόνος πάλι κύλισε γρήγορα ήρθε η μπόρα

η μοίρα μέσα σε βροχή άδειασε τα στερνά της

κι έφυγε δίχως δάκρυα στα μάτια τα δικά της.

 

Τέλειωσε ο χρόνος είναι αργά είν’ όλοι κουρασμένοι

τώρα οι ζωγράφοι είν' σκυφτοί στα χρώματα δοσμένοι

οι τραγωδοί σε πάπυρους γράφουν του τέλους στίχους

κι οι μουσικοί με τα πνευστά πνίγουν δακρύων ήχους.

 

 

Δημήτρης Βίκτωρ

Οκτώβριος/2015