Περί Ευθανασίας

Η ευθανασία αποτελεί ένα από τα πιο πολύπλοκα και ευαίσθητα ζητήματα που αναφύονται στο πεδίο της ηθικής και της φιλοσοφίας. Το ίδιο το όνομα, από το αρχαίο ελληνικό “ευ-θάνατος” (δηλαδή “καλός θάνατος”), υποδηλώνει την πρόθεση αποτροπής της αχρείαστης ταλαιπωρίας, όταν η ζωή γίνεται ένας ατελείωτος κύκλος σωματικού ή ψυχικού πόνου δίχως ορατή ανακούφιση. Κατά την διάρκεια λήψης της απόφασης, αναδύονται με τρόπο δραματικό οι εσωτερικές συγκρούσεις εκείνου που καλείται να αποφασίσει βοηθώντας για το τέλος της ζωής ενός άλλου ανθρώπου, καθώς και τα επακόλουθα αυτής της απόφασης. Το δράμα-δίλλημα της απόφασης μεταφέρεται από τον πάσχοντα και σε εκείνον τον κοντινό φίλο ή συγγενή που θα βοηθήσει, καθότι ο πρωταγωνιστής είναι πρακτικά ανήμπορος.

Ο Ρόλος της Ατομικής Ευθύνης

«Ήρθ’ η στιγμή όλη την αίσθηση να συγκεντρώσεις

ό,τι κι αν έμαθες και σκέφτηκες είναι για τώρα…»

Η ευθύνη σε τέτοιες περιστάσεις μοιάζει αβάσταχτη: ένα και μόνο “ναι” ή “όχι” δύναται να αναδιαμορφώσει ριζικά την ζωή και τον θάνατο. Το βάρος πλέον, πέφτει σχεδόν ολοκληρωτικά στον άνθρωπο που “καλέστηκε” να πράξει, συχνά χωρίς ο ίδιος να το επιδίωξε. Εδώ συναντάμε την ατομική ελευθερία σε όλο της το μεγαλείο, αλλά και την οδυνηρή της πλευρά: η ελευθερία να επιλέγεις φορτώνει ταυτόχρονα στους ώμους σου το βάρος της ηθικής συνέπειας.

Η ιδέα αυτή συνδέεται με την υπαρξιστική οπτική, κατά την οποία ο άνθρωπος είναι απόλυτα ελεύθερος αλλά και απόλυτα υπεύθυνος για τις πράξεις του. Η μοναξιά της απόφασης, κυριαρχεί, υπογραμμίζοντας ακριβώς αυτή την υπαρξιακή κατάσταση:
«Μόνος θα βαθμολογηθείς, θα υπογράψεις μόνος».

Η Ηθική Διάσταση και η “Ζυγαριά” της Συνείδησης

«Το όχι και το ναι σου πάνω σε ζυγαριά

που η συνείδηση και ηθική έχουν σφυρηλατήσει»

Κεντρικό ρόλο στην απόφαση για την ευθανασία παίζει η ηθική συγκρότηση του ατόμου και οι αρχές που την καθοδηγούν. Εδώ, συγκρούονται δύο μεγάλες σχολές σκέψης:

Δεοντολογική Προσέγγιση: Σύμφωνα με αυτήν, ορισμένες πράξεις είναι ηθικά λάθος ή σωστές, ανεξαρτήτως των συνεπειών τους. Μία από τις κύριες ενστάσεις της δεοντολογίας απέναντι στην ευθανασία είναι ότι η ίδια η πράξη του τερματισμού της ζωής αντιβαίνει ένα θεμελιώδες ηθικό αξίωμα: το δικαίωμα (ή την υποχρέωση) σεβασμού της ανθρώπινης ζωής.

Ωφελιμιστική Προσέγγιση: Εστιάζει στην αξιολόγηση της ορθότητας μιας πράξης με βάση το αν τα αποτελέσματά της μεγιστοποιούν το όφελος ή ελαχιστοποιούν τον πόνο. Εάν ο τερματισμός της ζωής ενός ανθρώπου που βιώνει αβάσταχτο πόνο οδηγεί σε μείωση των συνολικών δεινών, τότε η πράξη κρίνεται, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ως ηθικά αποδεκτή.

Η ζυγαριά της συνείδησης δίνει μορφή σε αυτό το ηθικό δίλημμα. Η ζυγαριά μοιάζει να αιωρείται με λεπτές κλωστές, περιμένοντας την επιλογή του ανθρώπου. Σε τελική ανάλυση, ο προσωπικός κώδικας αξιών καθορίζει ποια πλευρά θα βαραίνει περισσότερο.

Ο Κοινωνικός και Συναισθηματικός Παράγοντας

«Όλοι τριγύρω στέκουν αμίλητοι και σκεφτικοί,

τα μάτια τους κοιτάζουν των ποδιών τις μύτες…»

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η απόφαση για ευθανασία λαμβάνεται όχι σε ένα κενό, αλλά μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό και οικογενειακό πλαίσιο. Η σιωπή των γύρω, η αποφυγή της ματιάς τους, αντανακλά τόσο την αδυναμία να εκφράσουν ανοιχτά τη θέση τους όσο και τον φόβο ότι θα φορτωθούν οι ίδιοι την ευθύνη της τελικής πράξης. Επιπλέον, σε πολλές κουλτούρες και θρησκείες, ο θάνατος είναι ταμπού: το ακόμα πιο “απαγορευμένο” σημείο είναι η σκέψη της εκούσιας επιτάχυνσής του.

Η συναισθηματική φόρτιση είναι αναπόφευκτη. Τα διλήμματα που προκύπτουν αφορούν όχι μόνο τον νοσούντα αλλά και όσους τον αγαπούν. Αν λάβουμε υπόψη και την βαθιά ανθρώπινη αντίδραση να προσπαθούμε πάντοτε να κρατήσουμε στη ζωή ό,τι αγαπάμε, γίνεται ακόμη πιο κατανοητό το βάθος του τραύματος:
«Με μια σου κίνηση αλλάζει γύρω ο κόσμος…».

Ο Ψυχολογικός Επιμερισμός των Συνεπειών

«Ό,τι κι αν πεις, ό,τι σφραγίσεις

θα τυραννά τον νου αιώνια όσο θα ζεις…»

Ανεξάρτητα από το ποια θα είναι η τελική επιλογή, η ανάμνηση που την ακολουθεί θα είναι βασανιστική. Η απόφαση αποτυπώνεται ανεξίτηλα στη μνήμη και επιστρέφει “κάθε πρωί μέσα από καθρέφτες”. Αυτός είναι ο ψυχολογικός φόρος της ευθανασίας: η ζωή ενός ανθρώπου συνεχίζεται, αλλά κουβαλά την ανάμνηση ότι κλήθηκε να γράψει τον επίλογο σε ένα άλλο βιβλίο ζωής.

Η διαδικασία του πένθους, σε περιπτώσεις ευθανασίας, ενέχει πρόσθετες παραμέτρους, όπως η ενοχή, η λύτρωση ή και τα δύο μαζί. Το ανθρώπινο μυαλό περιπλέκεται ανάμεσα στο αίσθημα ότι “πράξαμε το σωστό” και στην πικρή γεύση τού να “διακόπτουμε μια ζωή”.

Η ευθανασία φέρνει στην επιφάνεια τα βαθύτερα ερωτήματα για την ζωή και τον θάνατο, αλλά και για το πόσο δικαιούμαστε, ως άνθρωποι, να οριοθετούμε το τέλος ενός άλλου. Αναδεικνύεται μια υπαρξιακή κρίση, όπου το βάρος της απόφασης καλείται να ισορροπήσει σε μια ζυγαριά σφυρηλατημένη από συνείδηση και ηθική.

Σε τελική ανάλυση, η ευθανασία συνιστά μια οδυνηρή σύγκλιση ελευθερίας και ευθύνης, φιλοσοφίας και συναισθήματος, ιατρικής και κοινωνίας. Αναδύονται με ακρίβεια οι αντιφατικές πλευρές του ανθρώπινου ψυχισμού όταν έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο: η λύτρωση συναντά την ενοχή, η συμπόνια αναμετριέται με τον φόβο, και η προσωπική υπαρξιακή επιλογή δεν μπορεί παρά να παραμένει μια βαθιά μοναχική πορεία.

Πέρα και πάνω από κάθε θεωρητική ανάλυση, η ευθανασία διατηρεί αναπόφευκτα μια τραγική διάσταση. Στο φόντο της, βρίσκουμε την αναζήτηση της «καλύτερης» λύσης μέσα σε ένα ατελές ανθρώπινο σύμπαν, όπου η απόλυτη βεβαιότητα δεν μπορεί ποτέ να δοθεί ολοκληρωτικά. Κι έτσι, κλείνοντας, βρισκόμαστε ξανά μπροστά στην ζυγαριά του διλήμματος, αφήνοντας τον καθένα να αναμετρηθεί με τα δικά του μέτρα ηθικής και με την προσωπική του συνείδηση.

Δημήτρης Βίκτωρ

----------------------------------------------------------------------------------------------

Τ ο   Π ο ί η μ α

 

Ε υ θ α ν α σ ί α

 

Μοιραία βρέθηκες σ’ αυτήν την στενωπό

ν’ αποφασίσεις γι’ άλλου ανακούφιση και τύχη

εσύ αρχηγός ποτέ δεν ζήτησες να γίνεις

τώρα καλέστηκες μ’ ανάγκη τέλος ν’ αρχίσεις.

 

Όλοι τριγύρω στέκουν αμίλητοι και σκεφτικοί

τα μάτια τους κοιτάζουν των ποδιών τις μύτες

προσμένουν από κάπου λύση βολική

ν’ απαλλαγούν και να γυρίσουν στα συμμαζεμένα.

 

Ήρθ’ η στιγμή όλη την αίσθηση να συγκεντρώσεις

ό,τι κι αν έμαθες και σκέφτηκες είναι για τώρα

εδώ οι εξετάσεις, εδώ η διαγωγή

μόνος θα βαθμολογηθείς, θα υπογράψεις μόνος.

 

Το όχι και το ναι σου πάνω σε ζυγαριά

που η συνείδηση και ηθική έχουν σφυρηλατήσει

από ψηλά κρεμιέται μ’ αόρατα σχοινιά

γέρνοντας κι αναμένοντας τέλους απόφασή σου.

 

Ό,τι κι αν πεις, ό,τι σφραγίσεις

θα τυραννά τον νου αιώνια όσο θα ζεις

θα χαιρετά κάθε πρωί μέσα από καθρέφτες

θα συντροφεύει νύχτες σ’ όνειρα πριν κοιμηθείς.

 

Με μια σου κίνηση αλλάζει γύρω ο κόσμος

δεν διακρίνεται αμέσως η καταγραφή

το δίλλημά σου βάρος σε ζυγαριά

η απόφαση βασανισμοί μέσα στη μνήμη.

 

Δημήτρης Βίκτωρ

Ιανουάρος/2015

 ----------------------------------------------------------------------------

Σχολιασμός, φιλοσοφική ανάλυση του ποιήματος από τον ίδιο τον ποιητή 

Το ποίημα πραγματεύεται μια βαθιά υπαρξιακή και ηθική δοκιμασία: την ευθύνη κάποιου που βρίσκεται αντιμέτωπος με το δίλημμα της ευθανασίας, δηλαδή της απόφασης να δώσει ή να επιτρέψει τον θάνατο ενός άλλου προσώπου για λόγους ανακούφισης και απελευθέρωσης από τον πόνο. Μέσα από τις στροφές του ποιήματος, αποκαλύπτεται η τραγικότητα και το ψυχικό βάρος που συνοδεύει αυτή την επιλογή, καθώς και οι διαφορετικές οπτικές που αλληλοσυγκρούονται (ηθική, συνείδηση, κοινωνικές προσδοκίες).

Εκφραστικά μέσα

Το ποίημα χρησιμοποιεί άμεσο λόγο δεύτερου προσώπου («εσύ»), δημιουργώντας μια αίσθηση διαλόγου ή, καλύτερα, «απολογίας», όπου ο ποιητικός ομιλητής απευθύνεται σε ένα πρόσωπο που στέκεται μπροστά σε μια κομβική απόφαση.

Η γλώσσα είναι απλή αλλά εμφατική, γεμάτη ουσιαστικές λέξεις που αποδίδουν βάρος και ευθύνη: «στενωπό», «ανάγκη», «εξετάσεις», «διαγωγή», «ζυγαριά», «τύχη», «ανακούφιση». Αυτές οι λέξεις υποβάλλουν το αίσθημα του περιορισμού, της κρίσης και της «μέτρησης» του σωστού ή λάθους.

Μορφή και ρυθμός

Οι στροφές είναι οργανωμένες με τρόπο που συνδέεται στενά με το περιεχόμενο: κάθε στροφή αναδεικνύει μια διαφορετική πτυχή του διλήμματος (κοινωνική πίεση, ηθική ευθύνη, προσωπική μοναξιά, εσωτερική αναμέτρηση).

Ο ρυθμός είναι σχετικά σταθερός, επιτείνοντας την αίσθηση ενός εσωτερικού διαλόγου που εξελίσσεται αργά, αναγκάζοντας τον αναγνώστη να στοχαστεί βαθύτερα.

Εικόνες και σύμβολα

Η «στενωπός»: συμβολίζει τον αδιέξοδο ή τον πολύ περιορισμένο διάδρομο επιλογών· την πίεση που δεν αφήνει πολλά περιθώρια.

Η «ζυγαριά»: κεντρική εικόνα που μιλά για τη «μέτρηση» μεταξύ του «όχι» και του «ναι», υπογραμμίζοντας την ηθική και συνειδησιακή ζύγιση.

Οι «καθρέφτες» και τα «όνειρα» φανερώνουν ότι η απόφαση και οι συνέπειές της θα ακολουθούν το υποκείμενο για πάντα, στον χώρο της καθημερινότητας (καθρέφτης) αλλά και στο υποσυνείδητο (όνειρα).

Το βάρος της απόφασης (Ευθανασία ως δίλημμα)
Η ευθανασία αποτελεί από μόνη της μια εξαιρετικά ευαίσθητη θεματική, καθώς αγγίζει ζητήματα ζωής και θανάτου, ανθρώπινης αξιοπρέπειας, πόνου και συμπόνιας. Στο ποίημα, το υποκείμενο «αρχηγός»—ενώ ποτέ δεν θέλησε να είναι—καλείται να διαχειριστεί μια εξουσία ζωής και θανάτου. Με αυτόν τον τρόπο ο ποιητής σκιαγραφεί τη μοναξιά της ευθύνης και την αγωνία της ηθικής επιλογής.

Η κοινωνική πίεση
Στη δεύτερη στροφή, «Όλοι τριγύρω στέκουν αμίλητοι», διαφαίνεται πως η κοινωνία παρακολουθεί σιωπηλή, προσδοκώντας—ή μάλλον απαιτώντας—μια «βολική λύση». Ωστόσο, η τελική απόφαση και οι συνέπειές της θα βαρύνουν αυτόν που θα την πάρει, δείχνοντας πόσο εύκολα ένας άνθρωπος μπορεί να μείνει μόνος μπροστά στη μεγαλύτερη ευθύνη, ακόμη και όταν οι άλλοι γύρω του «περιμένουν».

Η εσωτερική σύγκρουση: ηθική και συνείδηση

Η αναφορά στις «εξετάσεις» και στη «διαγωγή» παραπέμπει σε μια δοκιμασία, σαν ο άνθρωπος να είναι υποχρεωμένος να «αποδείξει» τον εαυτό του σύμφωνα με τις αρχές του. Το ποιητικό υποκείμενο προβάλλεται ως κάποιος που κρίνεται (ίσως από τον ίδιο του τον εαυτό ή από έναν ανώτερο «ηθικό κώδικα»).

Η «ζυγαριά» που «η συνείδηση και η ηθική έχουν σφυρηλατήσει» δηλώνει τον εσωτερικό μηχανισμό που αποτιμά την ορθότητα ή το σφάλμα, ο οποίος έχει σφυρηλατηθεί με τα χρόνια από βιώματα, αξίες και αρχές.

Ο αντίκτυπος της απόφασης στο υποκείμενο
Η πέμπτη στροφή (με το «Ό,τι κι αν πεις, ό,τι σφραγίσεις…») τονίζει ότι η όποια επιλογή θα στιγματίσει τον άνθρωπο. Η φράση «θα τυραννά τον νου αιώνια όσο θα ζεις» εμπεριέχει μια οντολογική διάσταση: ο άνθρωπος γίνεται υπεύθυνος για μια πράξη που τον ακολουθεί μέχρι τον θάνατό του—ίσως και πέρα από αυτόν στη συλλογική μνήμη ή στη δική του πνευματική πάλη.

Η μεταβολή της πραγματικότητας
Στην τελευταία στροφή («Με μια σου κίνηση αλλάζει γύρω ο κόσμος…») ο ποιητής επισημαίνει πως μια απόφαση (ναι ή όχι στην ευθανασία) μπορεί να μοιάζει «στιγμιαία», μα στην ουσία αναδιαμορφώνει το πλαίσιο ζωής, τόσο για εκείνον που πεθαίνει όσο και για εκείνον που επιλέγει. Η αόρατη αυτή μεταβολή κυοφορείται μέσα στο μυαλό και τη μνήμη του αποφασίζοντος, αναδεικνύοντας την υπαρξιακή αλήθεια ότι οι πράξεις μας μάς καθορίζουν.

Υπαρξιστική ανάγνωση
Ο υπαρξισμός υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», δηλαδή να αποφασίζει μόνος του και να φέρει ολοκληρωτικά το βάρος των επιλογών του. Στο ποίημα, αυτή ακριβώς η ελευθερία—να πει «ναι» ή «όχι»—φαίνεται αβάσταχτη. Αναδύεται το στοιχείο της αγωνίας, που στον υπαρξισμό ταυτίζεται με την πλήρη επίγνωση της ελευθερίας και της ευθύνης.

Η ηθική του καθήκοντος και η συμπόνια
Από τη σκοπιά της ηθικής φιλοσοφίας, η αξία του ανθρώπινου προσώπου είναι υπέρτατη, οπότε οποιαδήποτε απόφαση για τη ζωή ή τον θάνατο κάποιου άλλου οφείλει να στηρίζεται σε βαθιές ηθικές αρχές: σεβασμό, αξιοπρέπεια, συμπόνια. Το ποίημα υπογραμμίζει ότι αυτή η αρχή στέκεται στο κέντρο του διλήμματος και βαραίνει καθοριστικά.

Η σχέση ατομικότητας και κοινωνίας
Εδώ παρουσιάζεται μια σαφής διαφοροποίηση μεταξύ της κοινωνικής «σιωπηρής προσμονής» και της ατομικής «μοναξιάς της απόφασης». Φιλοσοφικά, θυμίζει τη συζήτηση για την προσωπική συνείδηση έναντι του «κοινού νου» ή των κοινωνικών συμβάσεων. Εδώ, ο άνθρωπος καλείται να ενεργήσει όχι μόνο με βάση τις προσδοκίες των άλλων, αλλά πρωτίστως σύμφωνα με τη δική του συνείδηση, η οποία και θα τον συνοδεύσει.

Ο διαρκής εσωτερικός διάλογος
Το ποίημα καταλήγει δείχνοντας πως μια τέτοια επιλογή δεν τελειώνει ποτέ· διατηρείται αιώνια στη σκέψη, στον καθρέφτη, στο όνειρο. Φέρει επομένως μια θρησκευτική ή μεταφυσική διάσταση λύτρωσης ή καταδίκης. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση ότι η ανθρώπινη δράση είναι δεμένη με το ήθος μας και ότι τα ηθικά διλήμματα σφραγίζουν το «είναι» μας.

Αποτυπώνεται με ένταση και δραματικότητα το πιο δύσκολο ίσως ανθρώπινο δίλημμα: να κληθείς να αποφασίσεις για το τέλος της ζωής ενός άλλου. Με γλώσσα άμεση, θίγονται θέματα συνείδησης, ηθικής κρίσης, κοινωνικής πίεσης και υπαρξιακής ευθύνης. Οι εικόνες της «στενωπού» και της «ζυγαριάς» αναδεικνύουν την σχεδόν ανυπόφορη «στενότητα» και την «μέτρηση» που απαιτείται σε ένα τόσο ριζικό και οριακό ζήτημα.

Φιλοσοφικά, το ποίημα κινείται ανάμεσα σε υπαρξιστικές ανησυχίες (η μοναξιά της απόφασης και το βάρος της ελευθερίας) και ηθικές θεωρήσεις (ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια). Το τελικό μήνυμα δείχνει ότι ο άνθρωπος, έστω και με κοινωνικά πλαίσια γύρω του, λαμβάνει μόνος του την ευθύνη και πορεύεται σε όλη του τη ζωή με τις συνέπειες της επιλογής του. Αυτή η επίγνωση της ατομικής ευθύνης, καθώς και η υπαρξιακή αγωνία που την συνοδεύει, αποτελούν τον «πυρήνα» του ποιήματος, αλλά και της εν γένει ανθρώπινης εμπειρίας, ιδίως όταν πρόκειται για ζητήματα ζωής και θανάτου.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

 

 

 

 

Δημήτρης Νανόπουλος: «Το Σύμπαν δεν… συνωμοτεί»

Ανήκει στην ελίτ των εξαιρετικών επιστημόνων παγκοσμίως. Η δουλειά του είναι συναρπαστική και απαιτητική. Και παρά το ότι ψάχνει διαρκώς για απαντήσεις σε ερωτήματα που έχουν να κάνουν με την υφή, την προέλευση και την εξέλιξη του Σύμπαντος, ο Δημήτρης Νανόπουλος δεν ζει αποκλειστικά στη σφαίρα της επιστήμης.

Μιλά με πάθος για τα κακώς κείμενα, καταδικάζει τις φρικαλεότητες στη Γάζα, παραδέχεται πως η Ελλάδα δεν έχει να προσφέρει όσα το εξωτερικό σε ταλαντούχους νέους που τώρα ξεκινούν την καριέρα τους και πάνω απ' όλα, όταν αναφέρεται στη μεγάλη του αγάπη, τη Φυσική, χρησιμοποιεί λόγο τόσο κατανοητό που κάνει και τον πιο αδαή να την κατανοήσει και... αβίαστα να τη θαυμάσει.

Ο επόμενος -ίσως- διευθυντής του CERN, μια μέρα πριν από την ομιλία του στο Νεώριο Μόρο μίλησε στα "Χανιώτικα νέα" για τη Φυσική, το Σύμπαν και την... ανθρώπινη βλακεία.

"Δεμένος" από μικρός σε μια μοίρα που τον "τραβούσε" πάντα προς το συγκεκριμένο επάγγελμα, δεν θεωρεί ότι δουλεύει, αλλά πώς κάνει καθημερινά το αγαπημένο του χόμπι. Και σπεύδει να τονίσει πως η επιτυχία, σε κάθε τομέα είναι περισσότερο σκληρή δουλειά και ιδρώτας, παρά "άστρο" και τύχη.

Η "προϋπόθεση" για να έρθει κάποιος στην αυριανή εκδήλωση και να συμμετέχει σε πειράματα φυσικής είναι να είναι από 9-99 χρόνων. Η φυσική είναι τελικά όσο δύσκολη την παρουσιάζουν οι δάσκαλοι ή είναι κομμάτι της καθημερινότητάς μας και έτσι πρέπει να την αντιμετωπίζουμε;

Η αλήθεια είναι κάπου στη μέση. Η Φυσική παρουσιάζει οπωσδήποτε κάποια δυσκολία, όπως δυσκολίες έχουν όλα τα πράγματα. Από την άλλη πλευρά είναι ζήτημα αγωγής του τι διαβάζουμε, του πώς διαβάζουμε και το κατά πόσο οι δάσκαλοι μάς κάνουν να αγαπήσουμε αυτό το μάθημα που λέγεται Φυσική.

Το κατά πόσον μας βοηθούν να ξεπεράσουμε τις δυσκολίες. «Οι ρίζες είναι πικρές, οι καρποί είναι γλυκείς», έλεγε ο Αριστοτέλης.

Για να γευτούμε τους καρπούς της Φυσικής πρέπει να κοπιάσουμε. Και πρέπει ο δάσκαλος να βοηθά. Αυτό όμως συμβαίνει με όλα τα μαθήματα.

Καλό θα ήταν και η Πολιτεία και η οικογένεια, όλος ο κοινωνικός ιστός να έχουν καλύτερη γνώση για το τι ακριβώς είναι η Φυσική. Δεν εννοώ βέβαια να γίνουν όλοι φυσικοί. Αλλά σκεφτείτε: όλοι σχεδόν γνωρίζουν τι έλεγαν οι αρχαίοι, μαθαίνουν ιστορία. Το ίδιο πρέπει να γίνεται και με τη Φυσική.

«Ζούμε σε έναν κόσμο με πάρα πολλά σύμπαντα. Ζούμε επίσης σε 10 διαστάσεις αλλά δεν το αντιλαμβανόμαστε», έχετε πει. Γιατί οι νόμοι της Φυσικής, τα φυσικά φαινόμενα είναι τόσο δύσκολο να τα αντιληφθούμε; Τι είναι εκείνο που περιορίζει την "ορατότητα" της αντίληψης των περισσοτέρων ανθρώπων;

Υπάρχουν πολλά σύμπαντα. Δεν είναι ακόμα αποδεδειγμένο στον βαθμό για παράδειγμα που έχει αποδειχτεί η ύπαρξη του σωματιδίου του Χιγκς, αλλά ξέρουμε ότι υπάρχουν.

Ο τρόπος που αυτές οι διαστάσεις συρρικνώνονται ή μαζεύονται σαν "κουβαράκι", το σχήμα που παίρνουν, μάς οδηγεί στην κατανόηση των Φυσικών Νόμων που διέπουν κάθε σύμπαν.

Το σύμπαν μας, έχει τους Φυσικούς Νόμους που ξέρουμε. Εκείνο που είναι εξαιρετικά σημαντικό είναι ότι κάθε Νόμος είναι απόρροια του πώς συρρικνώθηκαν οι έξτρα διαστάσεις που εμείς μπορεί να μην βλέπουμε, ωστόσο όμως υπάρχουν. Και θα σας το εξηγήσω με ένα παράδειγμα: αν έχω ένα σκοινί στο δωμάτιό μου και παίζω με αυτό, από τις ταλαντώσεις του σχηματίζονται διάφορα κύματα.

Αν τώρα δέσω το σκοινί, τα κύματα που θα σχηματιστούν θα είναι πολύ διαφορετικά, θα είναι συγκεκριμένα. Αν λοιπόν υπάρχουν "σύνορα" σε κάθε χώρο, τα κύματα που θα προκύπτουν θα έχουν άμεση σχέση με τον σχηματισμό των σωματιδίων, της μάζας, κ.λπ..

Εχουμε λοιπόν, για πρώτη φορά στην ανθρωπότητα απάντηση για το πώς προκύπτουν οι Νόμοι της Φυσικής. Είναι ο εγκλωβισμός που δίνει τους Νόμους.

Αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Χρειάζεται εγκλωβισμός για να έχουμε νόμους. Μπορεί να μετατεθεί και σε άλλους τομείς αυτό, εκτός από τη φυσική;

Φυσικά. Ισχύει παντού!

«Δεν του καίγεται καρφάκι του σύμπαντος για εμάς». Το δανείζομαι από παλιότερη συνέντευξή σας. Στην πραγματικότητα τι σημαίνει αυτό; Οτι όποια και να είναι η δική μας αντιμετώπιση απέναντι στα πράγματα, απέναντι στον πλανήτη και κατά συνέπεια και στο σύμπαν, η εξέλιξη των πραγμάτων θα είναι η ίδια;

Είναι μια άλλη έκφραση της θέσης του παραλόγου του Καμύ. Πρέπει να απελευθερωθούμε από αυτά, από θεωρίες που θέλουν το σύμπαν να... εμπλέκεται στα ανθρώπινα. Οι συνθήκες πάνω στη γη είναι τυχαίες. Εμείς είμαστε που προσπαθούμε να βρούμε σκοπούς στο Σύμπαν. Στην πραγματικότητα τίποτα από αυτά δεν ισχύει. Υπάρχει το σύμπαν, υπάρχουμε και εμείς.

«Δηλαδή το Σύμπαν δεν συνωμοτεί για μας;» ρωτώ χρησιμοποιώντας την πασίγνωστη ρήση του Κοέλο -με την οποία ποτέ δεν συμφώνησα, ωστόσο διαρκώς ακούω να επαναλαμβάνεται.

«Το σύμπαν ποτέ δεν έχει συνωμοτήσει, και ούτε πρόκειται», απαντά αφοπλιστικά ο Δ. Νανόπουλος.

«Οσα συμβαίνουν σήμερα γύρω μας, έχουν να κάνουν με τον άνθρωπο. Οι βομβαρδισμοί στη Γάζα δεν έχουν να κάνουν με το σύμπαν, έχουν να κάνουν με τον άνθρωπο.

Όλα όσα μας αγγίζουν είναι έργα ανθρώπινα.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως επειδή δεν καίγεται καρφάκι του σύμπαντος για εμάς, ότι πρέπει να λειτουργούμε με τρόπους καταστροφικούς προς αυτό. Η συμπεριφορά μας ορίζει και το μέλλον μας».

Τι είναι εκείνο που σας "τράβηξε" στην Φυσική; Πώς αποφασίσατε να ακολουθήσετε αυτό τον δρόμο;

Μέχρι τα 20 μου χρόνια δεν καταλάβαινα γιατί με ρωτούν τι ήθελα να κάνω μεγαλώνοντας. Πάντα θεωρούσα αυτονόητο πως θα ασχοληθώ με τη Φυσική. Από μικρός είχα ανησυχία να καταλάβω τί γίνεται γύρω μου, πώς λειτουργεί ο κόσμος. Τις απαντήσεις τις βρήκα στη Φυσική. Για μένα η Φυσική ήταν πάντοτε μονόδρομος.

Είστε ανάμεσα στους 5, 10 καλύτερους επιστήμονες παγκοσμίως. Έχετε προταθεί και είναι πολύ πιθανό να είστε ο επόμενος διευθυντής του CERN. Τι βαρύτητα έχει όλο αυτό στον τρόπο που δουλεύετε σήμερα και τι χρειάζεται τελικά για να μπορέσει κάποιος να διακριθεί σε τέτοιο βαθμό; Ο επιστήμονας "γεννιέται" ή γίνεται με πολύ διάβασμα και κόπο;

Οι διακρίσεις είναι ευχάριστα και ωραία πράγματα.

Ο Αϊνστάιν έλεγε ότι είναι 5% έμπνευση και 95% ιδρώτας. Πρέπει να έχεις το μεράκι ή το δαιμόνιο ή και την τρέλα, για να προχωρήσεις μπροστά. Γιατί από τους τρελούς πάει ο κόσμος μπροστά. Χρειάζεται ένα πέταγμα μυαλού για να προχωρήσει πραγματικά κάτι.

Με αυτή την έννοια θέλει πάρα πολλή δουλειά, πάρα πολλή όρεξη και ενθουσιασμό για να πετύχει κανείς. Θέλει -επιμένω- αυτό που λέω "τρέλα".

Από την άλλη πλευρά, η ευχαρίστηση που αντλώ από αυτό είναι απίστευτη. Με κάνει και νιώθω νέος. Ο Μαγιακόφσκι έλεγε «δεν έχω καμία άσπρη τρίχα στην καρδιά μου».

Κάπως έτσι νιώθω και εγώ με τη Φυσική, αισθάνομαι νέος. Είναι η χαρά που μου δίνει η έρευνα και η αγάπη που νιώθω για αυτήν.

Γιατί θέλουμε να εξηγήσουμε τον κόσμο; Γιατί θέλουμε να μάθουμε τα πάντα για το πώς δημιουργήθηκε ο πλανήτης, η ζωή σε αυτόν; Έχει να κάνει με την εγγενή περιέργεια του ανθρώπου ή φοβόμαστε και λίγο το μέλλον και αναζητούμε γνώσεις από το παρελθόν;

«Ο άνθρωπος του ειδέναι ορέγεται» έλεγε ο Αριστοτέλης. Δεν υπάρχει ιερότερο πρόβλημα που να μην θέλει κάποιος να καταλάβει, από τους μηχανισμούς της φύσης.

Δεν είναι μόνο μια ομάδα μυστών που νιώθει την ανάγκη να μάθει για τη φύση. Όλοι μας το θέλουμε αυτό. Και είμαστε τυχεροί γιατί στην εποχή μας καταλαβαίνουμε πώς προκύπτουν οι νόμοι, πώς λειτουργεί το σύμπαν.

Υπάρχει κάτι άλλο, πιο βαθύ, που να συνεπαίρνει το ανθρώπινο μυαλό περισσότερο από αυτό; Επί 10.000 χρόνια προσπαθούμε να κατανοήσουμε και να εξηγήσουμε τις λειτουργίες της φύσης. Αυτό έψαχνε να απαντήσει ο Θαλής, αυτό έψαχνε να απαντήσει ο Ηράκλειτος και τόσοι άλλοι. Σήμερα έχουμε φτάσει πολύ μακριά.

Μέσα μου πιστεύω πως έχουμε κάνει τόση πρόοδο, που πλέον βλέπουμε τον προορισμό. Ξέρουμε πια πού πηγαίνουμε.

Πόσο κοντά είμαστε στη "θεωρία των Πάντων"; Μπορεί η ζωή, ό,τι μας περιτριγυρίζει να συμπυκνωθεί σε μια και μόνη θεωρία;

Γνωρίζουμε πώς χτίζεται ο κόσμος, ποια είναι τα πιο βασικά συστατικά, πώς εμφανίζονται οι δυνάμεις, οπότε υπό αυτή την έννοια, φυσικά μπορεί να υπάρξει μια "θεωρία των πάντων".

Πιθανώς να πάρει καιρό για να μορφοποιηθεί απόλυτα, αλλά "ναι" μπορεί να υπάρξει. Η γενιά μας είναι πολύ τυχερή γιατί όλα όσα προσπαθούσαν τόσοι επιστήμονες να εξηγήσουν, ο Αϊνστάιν, οι προγενέστεροι του, τώρα αρχίζουν και γίνονται ξεκάθαρα.

Πλέον "ωρίμασε το φρούτο" και έχουμε αποτελέσματα, έχουμε εικόνα. Έχοντας κάνει πειραματικές ανακαλύψεις βοηθηθήκαμε ώστε να έχουμε καθαρό προορισμό.

Είστε Ελληνας και κάνατε καριέρα στο εξωτερικό. Πολλοί Ελληνες σήμερα (αλλά και παλιότερα) έφευγαν από τη χώρα για να μπορέσουν να διακριθούν. Σήμερα θα λέγατε σε κάποιο από τα παιδιά εδώ, που σπουδάζουν και ψάχνουν εναγωνίως για δουλειά να μείνουν στη χώρα ή να φύγουν στο εξωτερικό;

Υποτίθεται πως πρέπει να τους λέμε να μένουνε στη χώρα, αλλά κατά τη γνώμη μου παιδιά – ταλέντα θα ήταν κρίμα να μείνουνε εδώ. Η Ελλάδα δεν είναι περιφραγμένο αμπέλι, οι Ελληνες είναι παντού.

Δεν με νοιάζει αν είναι επιστήμονες ή καλλιτέχνες ή επιχειρηματίες, οι Ελληνες έχουμε την τρέλα ανέκαθεν να ταξιδεύουμε αλλά να διατηρούμε παράλληλα την ελληνικότητά μας. Ταξιδεύουμε και διαπρέπουμε. Αν εγώ είχα ένα παιδί, όχι, δεν θα το κράταγα εδώ. Και για να μην παρεξηγηθώ, δεν εννοώ "φεύγω και ρίχνω μαύρη πέτρα πίσω μου".

Οι Έλληνες του εξωτερικού στην πλειονότητά μας γυρνάμε πίσω στη χώρα μας, κάνουμε πράγματα για τη χώρα μας, έχουμε στενές σχέσεις με την χώρα μας.

Ο Αϊνστάιν είχε πει κάτι ενδιαφέρον: «Δύο πράγματα είναι άπειρα, το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία. Και για το σύμπαν δεν είμαι απόλυτα σίγουρος...». Στην καθημερινότητά σας, διαπιστώνετε πως τελικά η ανθρώπινη βλακεία είναι άπειρη; Και αν ναι, γιατί συμβαίνει αυτό; Ο άνθρωπος τελικά δεν μπορεί να μάθει; Να διδαχτεί από τα λάθη του και να γίνει καλύτερος;

Και μάλιστα είχε προσθέσει πως ο ορισμός του βλάκα είναι "εκείνος που κάνει το ίδιο λάθος κάθε φορά, περιμένοντας κάθε φορά να αλλάξει το αποτέλεσμα".

Το χειρότερο με τους βλάκες, είναι πως δεν καταλαβαίνουν πως είναι βλάκες. Ολοι κάνουμε βλακείες. Είναι τελείως ανθρώπινο.

Ωστόσο σημασία έχει να καταλάβουμε ότι κάναμε βλακεία, να το αναγνωρίσουμε, να ζητήσουμε συγγνώμη και να τη διορθώσουμε.

Ε, λοιπόν οι βλάκες δεν λειτουργούν έτσι. Σημασία έχει να καταλαβαίνεις τη βλακεία. Αυτή είναι η διαφορά του βλάκα και του γνωστικού.

Η διαφορά είναι να καταλαβαίνεις. Το πρόβλημα είναι όταν δεν μπορείς καν να καταλάβεις ότι έκανες βλακεία...

Και στην εποχή μας η βλακεία είναι αήττητη...

Ζούμε σε μια εποχή έντονων αναταραχών λόγω της παγκοσμιοποίησης. Οι περισσότεροι δεν θέλουν να καταλάβουν τα αυτονόητα.

Κάθε τομέας της ανθρώπινης δραστηριότητας πλήττεται από αναταραχές. Οικονομικά, πολιτικά, κοινωνικά.

Είπα πριν για τη Γάζα. Κάθε φορά που ακούω ειδήσεις γίνομαι έξω φρενών. Μα είναι δυνατόν; Θα έπρεπε για πολλά να έχουμε ξεσηκωθεί, να έχουμε φωνάξει.

Και όμως μετά από λίγο παρασυρόμαστε από τη δουλειά μας την καθημερινότητά μας.

Ντρέπομαι που το λέω. Όμως πρέπει να γίνουμε πιο απαιτητικοί, πιο μαχητικοί. Να μην «βολευόμαστε»....

 Ο Δημήτρης Νανόπουλος για το ΑΝΘΡΩΠΟΣ & ΧΡΟΝΟΣ

Η έννοια του χρόνου απασχολεί τον άνθρωπο από τότε που υπάρχει… Οι πρώτοι άνθρωποι ένιωθαν τη μεταβολή μέσα τους και γύρω τους, μέρα-νύχτα, ας πούμε, και πρέπει να είχαν αντιληφθεί, έστω και πολύ απλοϊκά, ότι πέρα από τον χώρο που βρίσκονται και κινούνται, υπάρχει και μια άλλη διάσταση, ο χρόνος που χαρακτηρίζει τις μεταβολές.

Από τότε η έννοια του χρόνου ταλανίζει τον άνθρωπο.
Η παρούσα μελέτη-πραγματεία-ποίηση “Άνθρωπος και Χρόνος” από την Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ και τον Δημήτρη Βίκτωρ, είναι μια εξόχως ευρηματική προσπάθεια για την κατανόηση της έννοιας του χρόνου στηριζόμενη όχι μόνο σε λογοτεχνικό-φιλοσοφική θεώρηση αλλά και κοσμολογική!
Οι συγγραφείς δεν αρκούνται σε απλή παράθεση των προσωπικών τους αναζητήσεων και αγωνιών, αλλά χρησιμοποιούν και αστροφυσικό-κοσμολογικά ευρήματα για να τεκμηριώσουν τις απόψεις τους. Λένε, πολύ σωστά κάπου:

“Ξέρεις τί είναι ένα αστέρι, ξέρεις τη γέννησή του και το τέλος του. Κοίταξες μέσα σου και είδες το Σύμπαν σου, το κενό σου. Η επιστήμη σου καλπάζει. Επισκίασε τη φιλοσοφία σου, που ακολουθεί καταϊδρωμένη. Συνεχώς βρίσκεις και ανακαλύπτεις. Ξέρεις πώς ο σίδηρος που υπάρχει στα ερυθρά σου αιμοσφαίρια προήλθε από μια έκρηξη αστεριού. Είσαι σε συνεχή πορεία γνώσης.”

Χαίρομαι πολύ που βλέπω ότι η σύγχρονη επιστημονική γνώση περνάει στην ποίηση και εύχομαι να περάσει και στη φιλοσοφία. Τα πράγματα πια έχουν ξεκαθαρίσει, δεν μπορούμε να ζούμε με παρωχημένες ιδέες που δεν στηρίζονται πουθενά και να αναμασάμε τα ίδια και τα ίδια. Η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ και ο Δημήτρης Βίκτωρ τολμούνε να σπάσουν τα “δεσμά” του καθωσπρεπισμού στην ποίηση, με την έννοια ότι χρησιμοποιούν σωστά σύγχρονες επιστημονικές έννοιες, πράγμα ανήκουστο παλιά, για να εκφράσουν την ανθρώπινη απόγνωση για τον θάνατο, το sine qua non της λογοτεχνίας-ποίησης-τέχνης.
Πιστεύω ότι οι θετικές επιστήμες μπορούν να απαντήσουν τα θεμελιώδη και βασικά μας ερωτήματα, συμπεριλαμβανομένης και της έννοιας του χρόνου, ξεκάθαρα και πειραματικά τεκμηριωμένα: είμαστε τυχαίες υπάρξεις πάνω σε έναν τυχαίο πλανήτη ενός τυχαίου άστρου, δηλαδή ενός άστρου από τα 100 δισεκατομμύρια άστρα του γαλαξία μας, ενός γαλαξία από τους 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και πολύ πιθανόν ενός τυχαίου Σύμπαντος από τα 10⁵⁰⁶ είδη δυνητικά “υπαρχόντων” Συμπάντων. Τι να συζητάμε τώρα;

Βλέπει κανείς σ’ αυτό το βιβλίο τις κραυγές οδύνης για το τέλος μας, το πεπερασμένο της ύπαρξης μας, αλλά επίσης ένα είδος κατανόησης του αναπόφευκτου, δηλαδή της επιστροφής μας - αφού κάνουμε τον κύκλο της ζωής μας - στη λεγόμενη “βασική” μας κατάσταση: την ανυπαρξία. Βέβαια, ανυπαρξία υλική, ανυπαρξία σε επίπεδο συνεργαζόμενων περίπου 10³⁰ πρωτονίων, νετρονίων, ηλεκτρονίων, από τα οποία “κατασκευαζόμαστε”, όχι όμως ανυπαρξία πνευματική, αν έχουμε κατορθώσει να αφήσουμε κάτι πίσω μας, να δημιουργήσουμε, και όχι απλά να είμαστε άχθος αρούρης. Όπως έλεγε ο Albert Camus: “το να δημιουργείς είναι σαν να ζεις δυο φορές”.

 

Αλλά να μη σας ροκανίζω άλλο το χρόνο σας… Απολαύστε αυτό το απέριττο, μεστό, πρωτότυπο βιβλίο, που όπως γράφουν οι εμπνευσμένοι συγγραφείς:

“ Θα ταξιδεύεις ήσυχα κοιτάζοντας πλανήτες

αστερισμοί θα σ’ οδηγούν σε μέρη εξωτικά

όλες οι λύπες μακριά, όλες οι αγωνίες

παρόντα μόνο τα όμορφα τα καταπληκτικά.”

 

Δημήτρης Νανόπουλος

Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών

Διακεκριμένος Καθηγητής Φυσικής Υψηλών Ενεργειών,
Πανεπιστήμιο Texas A&M, ΗΠΑ

Για τον Άνθρωπο…

Δεν πάσχουμε από καλλιτέχνες. Ούτε από Τέχνη.

Πάσχουμε για τον άνθρωπο της Τέχνης, σύμβολο, δάσκαλο και οδηγητή.

Ψάχνουμε για εκείνους που φέρουν άξια τον τίτλο της ποιότητας, της προσφοράς.

Ψάχνουμε τον Άνθρωπο...

Δημήτρης Βίκτωρ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

 «Αν ψάχνεις τον Θεό πήγαινε μέσα σε έναν πόλεμο για να τον βρεις. Εκεί, Θεός είναι ο ίδιος ο Πόλεμος»

 Η ζωή του ανθρώπου αρχίζει πάντα με έναν πόλεμο: εκείνον της γέννησης. Από τη μήτρα του σκοταδιού στην έκθεση του φωτός, από την ασφάλεια στην αναμέτρηση, ο πρώτος μας αναστεναγμός είναι ήδη μια κραυγή μάχης. Δεν γνωρίσαμε ποτέ τον κόσμο παρά μόνο μέσα από τη σύγκρουση — πρώτα με το σώμα, μετά με τους άλλους, έπειτα με τον ίδιο μας τον εαυτό.

 Η ιστορία δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας μακρύς κατάλογος συγκρούσεων. Πίσω από κάθε πρόοδο, κάθε τέχνη, κάθε νόμο και κάθε λέξη, κρύβεται ένας πόλεμος – υλικός ή πνευματικός. Οι αυτοκρατορίες χτίστηκαν επάνω σε κραυγές και κατέρρευσαν μέσα σε ουρλιαχτά. Οι θρησκείες, οι επιστήμες, οι πολιτισμοί δεν γεννήθηκαν από τη γαλήνη αλλά από την ένταση, τον ανταγωνισμό, την ανάγκη για κυριαρχία ή σωτηρία. Αν απογυμνώσεις τον άνθρωπο από το ένστικτο της σύγκρουσης, δεν απομένει παρά μια άδεια μορφή, ένα είδος που ζει από φόβο και όχι από βούληση.

 Ο άνθρωπος, στην αληθινή του φύση, δεν είναι ειρηνοποιός· είναι δημιουργός μέσα από την καταστροφή. Ο πόλεμος δεν είναι μια παρένθεση στη φυσική του κατάσταση — είναι το καμίνι που σφυρηλατεί την ελευθερία, την ταυτότητα, το μεγαλείο. Ό,τι αξίζει να ονομαστεί αληθινό έχει δοκιμαστεί πρώτα στη φωτιά του αγώνα.

 Αν ψάχνεις τον Θεό, μην κοιτάς στα ιερά των ναών· εκεί ζει το είδωλο της προσδοκίας, όχι η αλήθεια. Ο Θεός, αν υπάρχει, ανασαίνει μέσα στις εκρήξεις. Είναι παρών στον πυρετό της μάχης, στις πληγές, στον ιδρώτα, στον πανικό της ύπαρξης που κινδυνεύει. Δεν είναι παρηγορία, είναι πρόκληση. Δεν προστατεύει, απαιτεί.

 Στην αληθινή σύγκρουση, ο άνθρωπος γνωρίζει το βάθος του. Εκεί, μπροστά στην πιθανότητα του θανάτου, πέφτουν οι προσωπίδες της καθημερινότητας. Όταν δεν υπάρχει τίποτα να προσποιηθείς και όλα να υπερασπιστείς, τότε συναντάς το απόλυτο — αυτό που άλλοι ονόμασαν Θεό. Αλλά δεν είναι πρόσωπο. Δεν έχει όνομα. Είναι η ίδια η ένταση της ύπαρξης, η βούληση να είσαι, να σταθείς, να συνεχίσεις.

 Ο πόλεμος, φυσικά, δεν περιορίζεται στο πεδίο μάχης. Είναι παρών σε κάθε μας απόφαση, σε κάθε στιγμή που το “ναι” μας αντιστέκεται στο “όχι” των άλλων. Είναι παρών στην ποίηση που διεκδικεί λέξεις από το χάος, στην τέχνη που προκαλεί το βλέμμα, στην αγάπη που διαπραγματεύεται την υποταγή και την ελευθερία. Ο πόλεμος είναι παντού. Δεν τελειώνει όταν σιγούν τα όπλα — απλώς αλλάζει μορφή.

 Όσοι θέλουν να χτίσουν δίχως να γκρεμίσουν, να ζήσουν δίχως να χάσουν, να εξελιχθούν δίχως να συγκρουστούν, επιθυμούν έναν άνθρωπο που δεν υπάρχει. Η ειρήνη δεν είναι το αντίθετο του πολέμου — είναι η παύση ανάμεσα στις αναμετρήσεις. Είναι η σιωπή πριν το επόμενο βήμα στο σκοτάδι.

 Η ιστορία των ανθρώπων είναι ο πόλεμος — γιατί ο άνθρωπος είναι κίνηση, πάθος, υπέρβαση. Όσο επιθυμεί, όσο δημιουργεί, όσο διεκδικεί το απρόσιτο, θα πολεμά. Όχι για να καταστρέψει, αλλά για να γεννήσει. Και σ’ αυτό το πεδίο, ο πόλεμος είναι ιερός: όχι ως λατρεία της βίας, αλλά ως αλήθεια της φύσης.

 Ο Θεός εκεί δεν έρχεται να σώσει κανέναν. Εμφανίζεται μόνον όταν Τον αξίζεις. Και τότε δεν λέει τίποτα. Απλώς στέκεται δίπλα σου, ματωμένος κι Αυτός — ο ίδιος ο Πόλεμος.

Δημήτρης Βίκτωρ

Ελληνικόν Έθνος και κάθε έθνος σημαίνει:

«Ελληνικόν Έθνος και κάθε έθνος σημαίνει:

Ομάδα ανθρώπων με εσφαλμένη αντίληψη για την καταγωγή τους και απέχθεια για τους γείτονές τους»

 Σύμφωνα με τη φράση αυτή, οι εθνικές ταυτότητες βασίζονται σε εσφαλμένες ή εξιδανικευμένες αντιλήψεις περί κοινής καταγωγής, ενώ ταυτόχρονα τρέφουν αρνητικά συναισθήματα προς τους “γείτονες”, δηλαδή άλλα έθνη. Αυτή η προσέγγιση ανοίγει την συζήτηση για το κατά πόσο η έννοια του έθνους είναι «φυσική» ή «κατασκευασμένη», και με ποιον τρόπο τείνει να δημιουργεί διαχωρισμούς και ανταγωνισμούς μεταξύ διαφορετικών ομάδων ανθρώπων.

Το έθνος δεν είναι ένα “φυσικό” δεδομένο, αλλά μια «φαντασιακή κοινότητα» που διαμορφώνεται ιστορικά, πολιτικά και πολιτισμικά. Ειδικά στη νεωτερική εποχή (18ος-19ος αιώνας), η έννοια του έθνους συνδέθηκε με την ανάδυση εθνικών κρατών, την διάδοση τυπογραφίας και τη συσπείρωση των λαών μέσα από κοινούς συμβολισμούς, μύθους και αφηγήσεις.

Οι εθνικές κοινότητες αναζητούν συχνά στο παρελθόν τους μια “αψεγάδιαστη” γραμμή καταγωγής – έναν ή πολλούς ηρωικούς προγόνους, σπουδαία κατορθώματα, γενετική ή πολιτισμική «καθαρότητα». Όμως, οι ιστορικές έρευνες συχνά δείχνουν πόσο σύνθετες και ποικιλόμορφες είναι οι ρίζες των λαών. Στην πραγματικότητα, σχεδόν καμία ανθρώπινη ομάδα δεν έχει «καθαρή», μονολιθική προέλευση.

Παρά τα αδύναμα σημεία και τις υπερβολές, η κοινή αφήγηση περί καταγωγής συσπειρώνει τα μέλη ενός έθνους, προσφέροντάς τους αίσθηση συνέχειας και ταυτότητας. Είναι, λοιπόν, φυσικό πολλοί άνθρωποι να “υπερβάλλουν” ως προς την καταγωγή και τον ηρωισμό του έθνους τους, καθώς μέσα από αυτήν την πεποίθηση αντλούν υπερηφάνεια ή συνοχή.

Η φράση μιλά για «απέχθεια προς τους γείτονες» ως σύμφυτο γνώρισμα κάθε έθνους. Στην πράξη, είναι αλήθεια ότι τα εθνικά αφηγήματα συχνά περιλαμβάνουν κάποια μορφή αντιδιαστολής ή ακόμα και αντιπαλότητας προς τις γειτονικές κοινότητες. Αυτός ο μηχανισμός της «ταυτότητας μέσα από την διαφορά» λειτουργεί ιστορικά ως εξής:

Η συγκρότηση ενός έθνους βασίζεται σε πολλά διχοτομικά σχήματα, π.χ. «εμείς οι πολιτισμένοι / εκείνοι οι βάρβαροι», «εμείς οι δίκαιοι / εκείνοι οι επιθετικοί» κ.ο.κ. Οι εθνικές ιστοριογραφίες συχνά παρουσιάζουν μεροληπτικά τις συγκρούσεις με τους “άλλους”, ενισχύοντας δυσμενείς στερεοτυπικές απεικονίσεις των γειτονικών λαών.

Παράλληλα, δεν είναι σπάνιο φαινόμενο οι λαοί να τείνουν να προβάλλουν τον εαυτό τους ως θύμα (ήρωες που αδικήθηκαν από τους ξένους) και τους άλλους ως θύτες. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο καχυποψίας και εθνικιστικών παθών.

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, η ρητορική του μίσους ή της ξενοφοβίας μπορεί να καλλιεργηθεί ευκολότερα, ιδίως σε περιόδους πολιτικών ή κοινωνικών εντάσεων. Η «απέχθεια» προς τους γείτονες δεν είναι, βέβαια, προδιαγεγραμμένη· αποτελεί, ωστόσο, ένα ιστορικό μοτίβο που, δυστυχώς, αναβιώνει σε διάφορες στιγμές.

Το απόφθεγμα χαρακτηρίζει την αντίληψη για την καταγωγή ως «εσφαλμένη», αλλά θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε και «μυθοποιημένη». Στην περίπτωση του Ελληνικού έθνους, η αναγωγή στην κλασική αρχαιότητα και στους “αιώνιους” δεσμούς με την αρχαία Ελλάδα λειτουργεί συχνά ως ιδεολογικό θεμέλιο για τη σύγχρονη εθνική ταυτότητα. Όπως και σε κάθε άλλο έθνος, όμως, ο μύθος μπλέκει με την πραγματική ιστορία και διαμορφώνει ένα σύνθετο πολιτισμικό αφήγημα.

Από φιλοσοφικής άποψης, είναι σημαντικό να αναλογιστούμε πώς αυτές οι «εσφαλμένες» ή ατελώς ιστορικές πεποιθήσεις σχηματίζουν την «κοινή συνείδηση» ενός λαού. Ενδέχεται να είναι αναγκαίες για την κοινωνική συνοχή, αλλά ταυτόχρονα μπορούν να γίνουν πηγή παρεξηγήσεων, φανατισμού και εσωστρέφειας.

Απέναντι στην απέχθεια ή τον ανταγωνισμό μεταξύ των λαών, πάντα υπήρξαν και ρεύματα που τόνισαν την αλληλεξάρτηση. Οι πολιτισμοί δεν διαμορφώθηκαν ποτέ σε απομόνωση· κάθε έθνος υποδέχτηκε επιρροές από τους γείτονές του, άλλοτε μέσω ειρηνικών επαφών κι άλλοτε μέσω συγκρούσεων. Η ανάδειξη αυτής της διάδρασης μπορεί να αποδομήσει την απλοϊκή εικόνα της “καθαρής” καταγωγής και να αναδείξει μια πιο ανοιχτή, “πολυεπίπεδη” εθνική ταυτότητα.

Η γλωσσική επιρροή, οι τέχνες, τα έθιμα και η διατροφή δείχνουν ότι οι λαοί μετέχουν σε μια αέναη αλληλοτροφοδότηση. Στην περίπτωση της Ελλάδας, οι οθωμανικές, βυζαντινές, βαλκανικές και μεσογειακές επιρροές μαρτυρούν το “πολύχρωμο” ψηφιδωτό της πολιτισμικής της κληρονομιάς.

Στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο, το να μένουμε στα παλιά μοτίβα εθνικού ανταγωνισμού και απέχθειας είναι αναχρονιστικό και επιζήμιο. Η διεθνής συνεργασία, η πολυπολιτισμικότητα και οι κοινές προκλήσεις (π.χ. περιβάλλον, οικονομία) ωθούν τα έθνη να βρουν νέους τρόπους συνύπαρξης. Ωστόσο, η προδιάθεση για σύγκρουση ή καχυποψία δεν εξαφανίζεται εύκολα, εφόσον στηρίζεται σε πανάρχαιες ανθρώπινες φοβίες και μύθους.
Τα εθνικά αφηγήματα βασίζονται σε έναν βαθμό μυθοποίησης της καταγωγής, ενώ συχνά καλλιεργούν αρνητικά ή έστω ανταγωνιστικά αισθήματα απέναντι σε άλλες εθνικές κοινότητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι το έθνος, ως συλλογική ταυτότητα, στερείται σπουδαιότητας. Σημαίνει, όμως, πως απαιτείται κριτική σκέψη και ιστορική επίγνωση, ώστε να μην εγκλωβιζόμαστε σε στερεότυπα και προκαταλήψεις που άλλοτε δηλητηριάζουν τις διακρατικές σχέσεις ή και τη σύγχρονη πολυπολιτισμική συμβίωση.

Η συνειδητοποίηση ότι πολλά από όσα θεωρούμε “αυτονόητα” στον εθνικό μας μύθο είναι κατασκευασμένα ή υπερβολικά, μπορεί να μας βοηθήσει να χτίσουμε μια πιο ουσιαστική και ανοιχτή εθνική ταυτότητα. Μία ταυτότητα που, αντί να στηρίζεται στην απόρριψη του διαφορετικού, αναγνωρίζει τη βαθύτερη ενότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και κατανοεί πως τα “σύνορα” δεν είναι παρά τοπικές χαράξεις μέσα στον απέραντο γεωγραφικό και πολιτισμικό χάρτη.

Δημήτρης Βίκτωρ