Η πλειοψηφία δεν είχε ποτέ δίκιο

«Η πλειονότητα και η πλειοψηφία των ανθρώπων μέσα στην ιστορία δεν είχε ποτέ δίκιο»

Η ιστορία, ως πεδίο καταγραφής και μελέτης της ανθρώπινης εμπειρίας, μαρτυρά αμέτρητες περιπτώσεις όπου η πλειοψηφία παρασύρθηκε σε λανθασμένα συμπεράσματα και πράξεις, με δυσμενέστατες συνέπειες για ολόκληρες κοινωνίες. Η αντίληψη πως “οι πολλοί” δεν σημαίνει απαραιτήτως “οι σωστοί” δεν είναι καινούρια. Αντιθέτως, συναντάμε ήδη από την αρχαιότητα προβληματισμούς σχετικά με την ψευδαίσθηση της ασφάλειας που προσφέρει η μαζική αποδοχή και τη δυνατότητα του όχλου να χειραγωγείται από συναισθήματα, φήμες και λαϊκισμό.

Ο όχλος και η ευρύτερη μάζα συχνά λειτουργούν καθοδηγούμενοι από το θυμικό και όχι από τη λογική. Η τάση να συμμορφώνονται με κοινωνικές νόρμες ή κραυγαλέες ιδεολογίες δεν γεννάται πάντα από βαθιά κατανόηση ή αληθινή συναίνεση, αλλά από τον φόβο του αποκλεισμού και τη δίψα για αποδοχή. Έτσι, η πλειοψηφία μπορεί να οδηγηθεί σε συλλογικές πλάνες, παρανοήσεις και υπερβολές.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διασπορά φημών και η υιοθέτηση τους σχεδόν στιγμιαία, προτού προλάβουν να ελεγχθούν ή να αποδειχθούν. Οι ψεύτικες ειδήσεις και οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν ιστορικό παρελθόν: από την εποχή της αρχαίας Ρώμης μέχρι τον Μεσαίωνα και τη σύγχρονη εποχή, βλέπουμε πώς ο φόβος και η ανασφάλεια μετατρέπονται σε γόνιμο έδαφος για τη διάδοση παραποιημένων πληροφοριών. Γεννιέται έτσι ένας επικίνδυνος κύκλος: ο λαϊκισμός εκμεταλλεύεται αυτή την αδυναμία, υπόσχεται “εύκολες λύσεις” σε σύνθετα προβλήματα και συσπειρώνει γύρω του τους πολλούς, που συχνά επιζητούν μια πρόχειρη λύση αντί για μια θεμελιωμένη αλήθεια.

Το πλήθος, υπό την επήρεια του θυμικού, έχει την τάση να καταφεύγει σε υπερβολές· οι μεμονωμένες φωνές λογικής παρασύρονται, σκεπάζονται από τη “βιασύνη” της φωνής του όχλου. Η εξεγερμένη μάζα δεν δρα πάντα ορθολογικά, αντίθετα εύκολα κυριεύεται από οργή, μίσος ή πανικό. Από τη Γαλλική Επανάσταση έως τις σύγχρονες κοινωνικές ταραχές, το συλλογικό θυμικό και η έλλειψη ψύχραιμης ανάλυσης έχουν συχνά οδηγήσει σε πράξεις βίας, αδικίες, ακόμα και σε περιόδους τρόμου.

Οι άνθρωποι, μέσα στο πλήθος, υφίστανται ένα είδος “υπνωτισμού”, χάνουν την ατομική τους βούληση και οδηγούνται σε πράξεις που δεν θα τολμούσαν ποτέ μόνοι τους. Αυτή η ομαδοποιημένη παραφροσύνη έχει επανειλημμένα καταγράψει σκοτεινές σελίδες στην ιστορία της ανθρωπότητας, από διωγμούς εθνικών και θρησκευτικών ομάδων μέχρι τον μιλιταρισμό και τις γενοκτονίες.

Μέσα στο “καταπιεστικό βάρος” της κοινής γνώμης, υπήρξαν πάντα λίγοι που ύψωσαν το ανάστημά τους ενάντια σε ό,τι, σύμφωνα με την αντίληψή τους, ήταν λάθος. Η Σωκρατική ειρωνεία και η κριτική του στον αθηναϊκό δήμο τον οδήγησε στο κώνειο, αν και οι διαχρονικές του ιδέες αναγνώστηκαν αιώνες αργότερα ως βάθρα της φιλοσοφικής σκέψης. Ο Γαλιλαίος, επίσης, αντιστάθηκε στην πλειοψηφική, θεολογικά “επιβεβλημένη” άποψη για το γεωκεντρικό σύστημα και έσπειρε τον σπόρο για την αποδοχή του ηλιοκεντρικού μοντέλου, αλλά πλήρωσε ακριβά την τόλμη του.

Σύγχρονα παραδείγματα αφθονούν, με διανοητές, επιστήμονες, ακτιβιστές και καλλιτέχνες που αψήφησαν τις αυταρχικές πλειοψηφίες και κατάφεραν τελικά να αλλάξουν την πνευματική ή κοινωνική πορεία των λαών τους. Και ενώ συχνά αντιμετώπισαν διώξεις, αγνοήθηκαν ή ακόμα και χλευάστηκαν, εντέλει η ιστορία τούς δικαίωσε.

Το κλειδί για την υπέρβαση της παρανόησης και του μαζικού φανατισμού βρίσκεται στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Όταν οι άνθρωποι αναπτύσσουν συλλογιστική, εντοπίζουν ψεύδη και αδιέξοδους συλλογισμούς που τους οδηγούν στη θυματοποίησή τους από ρήτορες, δημαγωγούς ή μέσα που προπαγανδίζουν. Η λογική, σε συνδυασμό με την αυτογνωσία, λειτουργεί ως “ασπίδα” ενάντια στα κύματα του μαζικού θυμικού.

Κατά την πορεία της ανθρωπότητας, χρειάζονται εκείνοι που θα σταθούν απέναντι στο ρεύμα των πολλών, αδιαφορώντας για τις συνέπειες και για τον πιθανό στιγματισμό. Αυτοί οι “σπουδαίοι”, είτε είναι φιλόσοφοι, επιστήμονες, καλλιτέχνες ή απλοί καθημερινοί άνθρωποι, φέρουν το βάρος να υπερασπιστούν τον λόγο, το δίκαιο και την ηθική.

Η πεποίθηση ότι η πλειονότητα —ή η κρατούσα πλειοψηφία— είναι και ο κάτοχος της αλήθειας έχει πολλαπλώς καταρριφθεί από τα ιστορικά γεγονότα. Η εύκολη χειραγώγηση που βασίζεται στις φήμες και στον λαϊκισμό, η αναζωπύρωση των ενστίκτων μέσω του θυμικού, και η έλλειψη κριτικής σκέψης αποτελούν τους λόγους που συχνά οι πολλοί σφάλλουν.

Ωστόσο, είναι εξίσου αλήθεια ότι πάντα υπάρχουν οι λίγοι που, μέσα σε αυτό το χαοτικό σκηνικό, βλέπουν καθαρότερα, αντιστέκονται στη “μέθη” του πλήθους και πολεμούν για την αλήθεια και το δίκαιο. Αυτοί είναι οι σπουδαίοι: οι δημιουργικοί, οι καινοτόμοι, οι ηθικοί. Η ιστορία τελικά στέκεται αρωγός σε εκείνους, αναγνωρίζοντας —έστω και αργά— τη σωφροσύνη και την αλήθεια πίσω από τον αγώνα τους. Και αυτό το παράδειγμα μάς υπενθυμίζει πως ο δρόμος της αρετής και του δίκαιου δεν είναι ποτέ ο εύκολος ή ο μαζικά αποδεκτός, μα αποτελεί το μοναδικό εφόδιο για μια πραγματικά δίκαιη κοινωνία.

 Δημήτρης Βίκτωρ

  

Περί του γήρατος

«Όσο περισσότερο ζεις, τόσα περισσότερα χάνεις»

Υπάρχει μια σχεδόν υποχρεωτική ευγένεια όταν μιλάμε για τα γηρατειά. Τα ντύνουμε με λέξεις όπως «σοφία», «γαλήνη», «ωριμότητα», λες και φοβόμαστε πως, αν τα ονομάσουμε όπως πραγματικά είναι, θα προσβάλουμε όχι τους ηλικιωμένους αλλά το ίδιο μας το μέλλον. Όμως ο χρόνος δεν χαρίζει χωρίς να αφαιρεί. Και όσο τα χρόνια βαθαίνουν, ο λογαριασμός γίνεται ορατός.

Το γήρας δεν είναι ιδέα. Είναι ύλη. Είναι το σώμα που αρχίζει να αρνείται εντολές τις οποίες κάποτε εκτελούσε χωρίς σκέψη. Η κίνηση χάνει την αθωότητά της. Το σκαλοπάτι γίνεται υπολογισμός, η απόσταση μέτρο αντοχής, η νύχτα μεγαλύτερη, η ανάσα πιο συνειδητή. Κάποτε κατοικούσες το σώμα σου χωρίς να το προσέχεις· αργότερα αναγκάζεσαι να διαπραγματεύεσαι καθημερινά μαζί του. Η ηλικία δεν είναι ένας ξαφνικός γκρεμός. Είναι μια αργή μετατόπιση των ορίων.

Αλλά ούτε αυτό είναι το χειρότερο. Το σώμα φθείρεται μπροστά σου. Ο κόσμος σου, όμως, φθείρεται γύρω σου.

Οι άνθρωποι αρχίζουν να λείπουν. Όχι αφηρημένα. Συγκεκριμένα πρόσωπα. Εκείνοι που γνώριζαν ποιος ήσουν πριν γίνεις αυτός που είσαι. Που θυμούνταν τα ίδια δωμάτια, τους ίδιους δρόμους, τα ίδια αστεία. Φίλοι, σύντροφοι, αδέλφια, άνθρωποι που δεν χρειαζόταν να τους εξηγήσεις το παρελθόν σου, γιατί το κουβαλούσαν μαζί σου. Κάθε θάνατος δεν παίρνει μόνο έναν άνθρωπο· παίρνει και έναν μάρτυρα της ζωής σου. Και κάποτε μένεις ο τελευταίος κάτοικος μιας χώρας που δεν υπάρχει πια.

Ίσως γι’ αυτό οι ηλικιωμένοι επιστρέφουν τόσο συχνά στις ίδιες ιστορίες. Όχι πάντα επειδή ξεχνούν, αλλά επειδή θυμούνται. Η ανάμνηση γίνεται τόπος κατοικίας όταν το παρόν στενεύει. Εκεί περπατούν ακόμη γρήγορα, ερωτεύονται, ταξιδεύουν, γελούν χωρίς πόνο, έχουν ανθρώπους που τους περιμένουν. Κάθε παλιά ιστορία λέει, κατά βάθος: «Υπήρξα. Αγάπησα. Με χρειάστηκαν. Ήμουν κάποτε μέσα στο κέντρο των πραγμάτων».

Η κοινωνία αγαπά τη νεότητα επειδή αγαπά την ταχύτητα: ό,τι παράγει, προλαβαίνει, μεταμορφώνεται. Ο ηλικιωμένος κινείται αντίθετα από αυτή τη λατρεία. Είναι πιο αργός, κουράζεται, απαιτεί χρόνο. Κι έτσι κινδυνεύει να γίνει αόρατος, όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά επειδή δεν προλαβαίνει πια τον ρυθμό των άλλων.

Το γήρας αφαιρεί και κάτι ακόμη: τη βεβαιότητα ότι είσαι αναγκαίος. Για δεκαετίες κάποιος σε χρειαζόταν: μια οικογένεια, μια δουλειά, ένας έρωτας, ένα παιδί, ένας φίλος. Ώσπου μια μέρα αντιλαμβάνεσαι ότι η ζωή των άλλων οργανώνεται χωρίς τη συμμετοχή σου. Δεν σε απορρίπτουν κατ’ ανάγκη. Απλώς δεν σε χρειάζονται όπως κάποτε.

Και μαζί έρχεται η απώλεια της αυτονομίας. Η αξιοπρέπεια δοκιμάζεται σε ταπεινές πράξεις: στο μπάνιο, στο ντύσιμο, στο περπάτημα, σε μια πόρτα που δεν μπορείς να ανοίξεις μόνος. Τότε καταλαβαίνεις πόσο βαθιά είχαμε ταυτίσει την αξιοπρέπειά μας με την ανεξαρτησία. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να χρειάζεσαι τους άλλους· είναι να μη διαβάσεις στο βλέμμα τους πως έγινες βάρος.

Και κάποια βράδια, μέσα στην ησυχία που έχει περισσέψει, αναρωτιέσαι τι ήταν τελικά η ευτυχία.

Ίσως τότε καταλαβαίνεις κάτι που η νεότητα αδυνατεί να γνωρίζει: η ευτυχία σπάνια αναγνωρίζεται τη στιγμή που συμβαίνει. Συνήθως τη βαφτίζουμε ευτυχία αργότερα, όταν έχει ήδη χαθεί. Μια αυλή από τα παιδικά χρόνια. Ένα καλοκαιρινό απόγευμα. Ένα πρόσωπο που θεωρούσες δεδομένο. Ένα τραπέζι με ανθρώπους που σήμερα λείπουν. Μια ασήμαντη στιγμή που τώρα μοιάζει ανεκτίμητη, επειδή δεν μπορεί να επιστρέψει. Το παιχνίδι σου που έπαιζες ανέμελα. Ίσως η ευτυχία να είναι, σε μεγάλο βαθμό, μνήμη: η καθυστερημένη συνείδηση ότι κάποτε είχες αυτό που σήμερα θα ήθελες να ξαναζήσεις.

Αυτό είναι το παράδοξο της μακροζωίας: όσο περισσότερο χρόνο κερδίζεις, τόσο μεγαλώνει και το νεκροταφείο που κουβαλάς μέσα σου. Δεν υπάρχει τίποτε ρομαντικό σ’ αυτό. Υπάρχει όμως μια καθαρότητα.

Ο χρόνος, στο τέλος, αφαιρεί σχεδόν όλα όσα χρησιμοποιήσαμε για να ορίσουμε τον εαυτό μας: ομορφιά, λόγο,  δύναμη, ρόλους, ιδιότητες, κοινωνική σημασία, ανθρώπους, βεβαιότητες. Και όσο αφαιρούνται τα περιττά, απομένει κάτι που δεν μπορεί πια να προσποιηθεί. Το ουσιώδες. Δεν έχεις άπειρο χρόνο για να εντυπωσιάσεις ή να κρυφτείς πίσω από ρόλους. Η ζωή μικραίνει και γι’ αυτό βαραίνει περισσότερο. Μια κουβέντα, ένα άγγιγμα, μια παρουσία, μια πραγματική ακρόαση γίνονται σημαντικότερα από πολλά πράγματα για τα οποία κάποτε αγωνίστηκες.

Το τραγικό των γηρατειών δεν είναι ότι πλησιάζει ο θάνατος. Ο θάνατος πλησίαζε πάντοτε. Το τραγικό είναι ότι, πριν έρθει, ο άνθρωπος έχει ήδη αποχαιρετήσει πολλές φορές. Κάθε δεκαετία τού πήρε κάτι. Κι όμως εξακολουθεί να βρίσκεται εδώ.

Ίσως αυτή να είναι η τελευταία αλήθεια του γήρατος. Όχι ότι στο τέλος βρίσκεις απαντήσεις, αλλά ότι δεν σου μένει πια αρκετός χρόνος για να κρύβεσαι από τις ερωτήσεις.

Όταν σου αφαιρεθούν όλα όσα νόμιζες ότι ήσουν, τι απομένει από εσένα;

«Όσο περισσότερο ζεις, τόσο περισσότερο γερνάς, τόσα περισσότερα χάνεις, τόσο γίνεσαι φτωχός…».

Αλλά όσο ακόμη αισθάνεσαι την απώλεια, σημαίνει ότι κάτι μέσα σου εξακολουθεί να είναι ζωντανό.

Δημήτρης Βίκτωρ

Νοέμβριος/2023

 

Ό,τι χαρίζεις

«Ό,τι χαρίζεις γίνεται δικό σου για πάντα».

«Ό,τι χαρίζεις γίνεται δικό σου για πάντα». Δεν αφορά μόνο το αντικείμενο που αφήνει το χέρι σου. Το υλικό είναι ίσως η πιο φτωχή μορφή προσφοράς. Χαρίζεις έναν λόγο, μια συμβουλή, μια στάση, μια συμπεριφορά, μια πράξη αξιοπρέπειας, μια στιγμή θάρρους, μια συγχώρεση, ακόμη και μια σιωπή όταν η σιωπή είναι ανώτερη από τον θόρυβο. Χαρίζεις τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζεις τον άλλον. Τον τρόπο με τον οποίο στέκεσαι απέναντι στην αδικία. Τον τρόπο με τον οποίο αντέχεις την ήττα. Κι αυτά, σε αντίθεση με τα πράγματα, δεν επιστρέφουν ποτέ πραγματικά σε σένα. Φεύγουν προς τον κόσμο και αρχίζουν να ζουν μέσα σε άλλους ανθρώπους.

Ο άνθρωπος πλανάται όταν πιστεύει ότι δικό του είναι μόνο ό,τι κρατά. Στην πραγματικότητα, ό,τι κρατά είναι ήδη καταδικασμένο να χαθεί. Το σώμα θα φθαρεί, τα αντικείμενα θα περάσουν σε ξένα χέρια, οι τίτλοι θα ξεχαστούν, οι χώροι που αποκαλούμε «δικούς μας» θα κατοικηθούν από άλλους. Η κατοχή είναι προσωρινή αυταπάτη. Αντίθετα, μια πράξη που έγινε δεν μπορεί να ξεγίνει. Ένας λόγος που ειπώθηκε την κατάλληλη στιγμή μπορεί να συνεχίσει μέσα σε έναν άνθρωπο για δεκαετίες. Μια συμβουλή μπορεί να αλλάξει μια απόφαση, και αυτή η απόφαση να γεννήσει εκατό άλλες. Μια πράξη καλοσύνης μπορεί να γίνει μνήμη και η μνήμη, χωρίς να το γνωρίζεις, να γίνει πρότυπο.

Αυτό σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος αφήνει ίχνη πολύ βαθύτερα από όσα αντιλαμβάνεται. Η συμπεριφορά του είναι ένας αόρατος σπόρος. Ο τρόπος που φέρεσαι στον αδύναμο, στον ξένο, στον άνθρωπο που δεν έχει τίποτε να σου προσφέρει, ίσως να γίνει μάθημα σε κάποιον που σε παρακολουθεί χωρίς να το ξέρεις. Το ίδιο και η σκληρότητα. Το ίδιο και η μικρότητα. Τίποτε δεν χάνεται τόσο εύκολα όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Οι πράξεις πολλαπλασιάζονται μέσα στους ανθρώπους. Αντηχούν. Και η ηχώ δεν ρωτά αν εσύ πρόλαβες να μετανοήσεις.

Εδώ τελειώνει η αθώα εικόνα της προσφοράς και αρχίζει η ευθύνη. Γιατί δεν χαρίζουμε μόνο το καλό. Χαρίζουμε και τον φόβο μας. Χαρίζουμε τη δειλία μας όταν σιωπούμε μπροστά στην αδικία. Χαρίζουμε την περιφρόνηση όταν ταπεινώνουμε. Χαρίζουμε τη βία όταν τη νομιμοποιούμε με τη συμπεριφορά μας. Κάθε πράξη μας γίνεται δυνατότητα μέσα σε κάποιον άλλον. Ο άνθρωπος είναι πιο επικίνδυνος απ’ όσο νομίζει, επειδή δεν τελειώνει στα όρια του σώματός του.

Και εδώ εμφανίζεται η σκληρότερη αλήθεια: η αιωνιότητα ίσως να μην είναι ένας τόπος όπου πηγαίνουμε, αλλά η συνέχεια των συνεπειών μας. Δεν χρειάζεται να πιστέψει κανείς σε μεταφυσικές παρηγοριές για να καταλάβει ότι κάτι από εμάς εξακολουθεί να κινείται όταν εμείς παύσουμε. Ένας λόγος περνά από στόμα σε στόμα. Μια χειρονομία γίνεται συνήθεια. Μια ιδέα περνά σε ένα παιδί, από εκεί σε έναν άλλο άνθρωπο, και συνεχίζει χωρίς κανείς να θυμάται πια την πρώτη πηγή.

Γι’ αυτό ο ισχυρός άνθρωπος δεν μετρά μόνο όσα απέκτησε. Μετρά όσα μπόρεσε να αφήσει πίσω του χωρίς να ζητήσει ιδιοκτησία πάνω τους. Δεν απαιτεί να του αναγνωριστεί κάθε καλό που προκάλεσε. Δεν φυλακίζει τον άλλον μέσα στην ευγνωμοσύνη. Δίνει και αφήνει το δώρο να γίνει ξένο, γιατί ξέρει ότι ακριβώς τότε γίνεται αληθινά δικό του.

Ό,τι χαρίζεις γίνεται δικό σου για πάντα, όχι επειδή επιστρέφει σε σένα, αλλά επειδή σε καθορίζει. Κάθε συμβουλή που έδωσες, κάθε αξιοπρεπής στάση, κάθε πράξη γενναιότητας, κάθε χέρι που άπλωσες, κάθε άνθρωπος που δεν ταπείνωσες όταν μπορούσες, χαράζει το περίγραμμά σου μέσα στον κόσμο.

Και όταν κάποτε το όνομά σου χαθεί, ίσως αυτό να απομένει: όχι όσα κράτησες, αλλά όσα έθεσες σε κίνηση.

Γιατί όλα αντηχούν στην αιωνιότητα.
Και η αιωνιότητα δεν ξεχνά τι της χαρίσαμε.

Δημήτρης Βίκτωρ
Δεκέμβριος-2021

Περί ψέματος και Αλήθειας

«Αληθινό ψέμα και ψεύτικη αλήθεια ορίζουν την ιστορία του ανθρώπου»

Η φράση αυτή φωτίζει ένα παράδοξο που διατρέχει τις ανθρώπινες κοινωνίες και την πορεία του ανθρώπου στον χρόνο: η λεπτή και συχνά αδιαφανής γραμμή ανάμεσα στο ψέμα και την αλήθεια δεν αποτυπώνεται μόνο σε αφηρημένες θεωρήσεις, αλλά ριζώνει στον πυρήνα της εμπειρίας, της γνώσης και της αφήγησης.

Ο άνθρωπος ανέκαθεν επιδίωκε να κατανοήσει τον κόσμο μέσα από λογικά και συμβολικά σχήματα. Ωστόσο, ό,τι ονομάζουμε «πραγματικότητα» συχνά εμφανίζεται ως μωσαϊκό εντυπώσεων και ιστορικών παραδόσεων, οι οποίες υφαίνονται μέσα από αφηγήσεις – κάποιες αληθινές, κάποιες ψευδείς, κάποιες μετέωρες ανάμεσα στα δύο. Ένα «αληθινό ψέμα» μπορεί να είναι κάτι που, ενώ στη βάση του δεν ισχύει, εμφανίζεται πειστικό λόγω της βαθιάς αποδοχής του από την κοινωνία. Αντίστοιχα, μια «ψεύτικη αλήθεια» αποκτά ισχύ και νομιμοποίηση μέσα από τη συνεχή αναπαραγωγή της. Έτσι, η “αφηρημένη” αλήθεια κι ένα “ψεύτικο” γεγονός με επαρκή στήριξη μετατρέπονται σε κινητήριους μοχλούς της κοινωνικής ζωής.

Καθ’ όλη την ανθρώπινη ιστορία, οι μεγαλύτερες αυτοκρατορίες, θρησκείες, φιλοσοφικές και πολιτικές θεωρήσεις οικοδομήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από αφηγήσεις∙ κάποιες βασισμένες σε αναμφισβήτητες παρατηρήσεις και κάποιες σε μυθοπλασίες που ρίζωσαν τόσο βαθιά στη συνείδηση των ανθρώπων, ώστε έγιναν «αποδεκτές αλήθειες». Κάθε λαός, κάθε εποχή, υπήρξε δέσμιος μιας ή πολλών ιστοριών που τον καθόρισαν. Η Ιστορία δεν είναι απλώς μια καταγραφή γεγονότων, αλλά και μια διήγηση∙ και σε αυτήν τη διήγηση παρεισφρέουν τόσο οι “αληθινές” όσο και οι “πλαστές” πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας.

Όταν ένα ψέμα συμφωνεί με τις προκαταλήψεις, τις επιθυμίες ή τους φόβους μιας κοινωνίας, ενσωματώνεται σχεδόν αθόρυβα στον συλλογικό νου. Τότε, αυτό το ψέμα γίνεται «αληθινό» στην αντίληψη εκείνων που το αποδέχονται. Έτσι, επηρεάζει συμπεριφορές, νοοτροπίες, και κατευθύνει την ιστορική πορεία. Από την άλλη, μια αλήθεια που δεν έχει αποδείξεις ή προσκρούει σε ισχυρές πεποιθήσεις του κοινού, μπορεί να μοιάζει με ψέμα και να απορριφθεί. Το κριτήριο, επομένως, δεν είναι αποκλειστικά η “αντικειμενική εγκυρότητα”, αλλά και η κοινωνική αποδοχή.

Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα ιδεολογιών που κατάφεραν να επικρατήσουν, παρότι στηρίζονταν σε αμφισβητήσιμα ή κατάφωρα ψευδή δεδομένα. Από τους μύθους της αρχαιότητας μέχρι τα σύγχρονα αφηγήματα πολιτικής ή οικονομικής προπαγάνδας, η αλήθεια διαπλέκεται με το ψέμα, και κάθε ιδέα που αποκτά δύναμη μπορεί να εδραιώσει μια νέα εκδοχή “πραγματικότητας”. Με αυτόν τον τρόπο καθορίζονται κοσμοθεωρίες, ιδεώδη, ακόμα και ο καθημερινός τρόπος σκέψης των ανθρώπων.

Μολονότι το «αληθινό ψέμα» μπορεί να επηρεάσει ριζικά την κοινωνία, η επαγρύπνηση του ατόμου απέναντι στην πληροφορία και στα φαινόμενα είναι το βασικό αντίδοτο στον κίνδυνο του “χειρισμού” ή της εξαπάτησης. Η κριτική σκέψη, η αμφισβήτηση και ο διάλογος μάς επιτρέπουν να αναγνωρίζουμε τις διάφορες στρώσεις πραγματικότητας, πίσω από τις οποίες κρύβεται συχνά μια εξουσιαστική ή ιδιοτελής σκοπιμότητα. Η αναζήτηση της αλήθειας μπορεί να παραμείνει αέναη, όμως αυτό δεν αναιρεί την αξία της προσπάθειας να διακρίνουμε το βάσιμο και το ψευδές.

Σε τελική ανάλυση, ο τίτλος του κειμένου, «Αληθινό ψέμα και ψεύτικη αλήθεια ορίζουν την ιστορία του ανθρώπου» εκφράζει μια διαχρονική πραγματικότητα για την αμφίθυμη φύση μας. Μεταφέρει την ιδέα πως η Ιστορία δεν είναι απλώς καταγραφή γεγονότων, αλλά και το παλίμψηστο των πεποιθήσεων, των ερμηνειών και των μύθων που αιχμαλωτίζουν τη συλλογική φαντασία. Η φιλοσοφική και κριτική προσέγγιση της πραγματικότητας δεν απαιτεί την απόλυτη κατάκτηση της “αντικειμενικής αλήθειας”, μα την άοκνη προσπάθεια να διακρίνουμε το αληθινά ουσιώδες από την ψευδαίσθηση—να κρατήσουμε ζωντανή την εγρήγορση για ό,τι συχνά παρουσιάζεται ως οριστικό και ακλόνητο, αλλά ίσως κρύβει μέσα του την πιο βαθιά πλάνη.

Δημήτρης Βίκτωρ

Περί αθλίων των φημών

Η ανευθυνότητα όσων διασπείρουν φήμες μοιάζει με έναν ασκό γεμάτο τοξικό δηλητήριο. Αυτοί οι άθλιοι τύποι, χωρίς καμία τύψη ή σεβασμό, σκορπίζουν ψεύδη στις μάζες και πυροδοτούν μια απάνθρωπη οχλοποίηση. Η μάζα, μη μπορώντας να ξεχωρίσει την αλήθεια από την πλάνη, απεμπολεί κάθε ίχνος περί δικαίου και πνίγεται σ’ ένα σύνολο υστερίας που τρέφεται από κακοήθεια και μίσος. Το άδικο επικρατεί με τρομακτική ευκολία, γιατί η συλλογική κρίση θολώνει μπροστά στην ορμή του συγκινησιακού παραληρήματος.

Η αλήθεια, μέσα σ’ αυτό το χάος, καταλήγει να μοιάζει με φτερό στον άνεμο—ανύμπορη να σταθεί απέναντι στον όχλο που λειτουργεί σαν τυφλή χιονοστιβάδα, παρασύροντας τα πάντα στο πέρασμά της. Οι πρώτοι που ενέσπειραν τη διαβολή, εκείνοι που κρατούν τα νήματα της παραπληροφόρησης, παραμένουν στο απυρόβλητο: Ελεύθεροι να συνεχίζουν την αθλιότητά τους, να γεννούν νέους μύθους που χτίζονται πάνω στον φόβο και την απόγνωση. Όσο αυτοί οι αλαζόνες διακινητές ψεύδους δεν λογοδοτούν, η κοινωνική ισορροπία στέκει κλονισμένη, με τα θύματα να αδυνατούν να βρουν δικαιοσύνη και αποκατάσταση του ονόματός τους.

Σ’ αυτό το σκοτεινό τοπίο, η πνευματική διαύγεια και η κριτική ικανότητα γίνονται ζωτικές σαν τελευταίες γραμμές άμυνας. Η οχλοποίηση μπορεί να ξεκληρίσει τα πάντα αν δεν μπει φρένο στη μετατροπή του συλλογικού αισθήματος σε βάναυση δύναμη καταστροφής. Και για να υπάρξει δικαιοσύνη, είναι απαραίτητο να ξεσκεπαστούν όσοι σκοπίμως επιδιώκουν την πνευματική αφυδάτωση της κοινωνίας. Μόνον έτσι ίσως να μπορεί να γίνει εφικτή κάποια κάθαρση, να σπάσουν οι αλυσίδες της συλλογικής παράνοιας και να επιστρέψει η λογική σκέψη και το δίκαιο στην πραγματική του θέση.
Αφού δεν τιμωρούνται, (κάτι βέβαιο), αυτοί οι θρασύτατοι διακινητές ψευδών θα συνεχίσουν να οπλίζουν το πλήθος με ψεύτικη οργή, σκορπώντας καταστροφή και αφήνοντας το σκοτάδι να κυριαρχεί.

Δημήτρης Βίκτωρ

" ΣΤΟ ΓΗΡΟΚΟΜΕΙΟ " - Ποίημα & Απαγγελία: Δημήτρης Βίκτωρ

Περί σημαντικού και σημαντικού

«Τον σημαντικό και το σημαντικό καλείσαι να τα ανακαλύψεις»

Τον σημαντικό και το σημαντικό καλείσαι να τα ανακαλύψεις, γιατί τίποτε που αξίζει πραγματικά δεν σου προσφέρεται έτοιμο με επιγραφή, χειροκρότημα και φωτισμό. Ο κόσμος είναι γεμάτος θόρυβο, πρόσωπα που ζητούν σημασία, πράγματα που παριστάνουν τα μεγάλα, φωνές που απαιτούν να τις πιστέψεις πριν καν τις εξετάσεις. Μα ο άνθρωπος που θέλει να ζήσει χωρίς να γίνει υπηρέτης των εντυπώσεων οφείλει πρώτα να μάθει να ξεχωρίζει. Να κοιτάζει χωρίς να θαμπώνεται. Να ακούει χωρίς να υποτάσσεται. Να περιμένει χωρίς να εκλιπαρεί βεβαιότητες. Το σημαντικό δεν φωνάζει πάντα. Συχνά στέκεται ήσυχο, γυμνό, σχεδόν ταπεινό, ενώ γύρω του παρελαύνει η γελοιότητα με ρούχα βασιλικά.

Ο άνθρωπος κάνει το λάθος να πιστεύει πως ό,τι φαίνεται μεγάλο είναι και μεγάλο. Μα τα περισσότερα μεγέθη του κόσμου είναι φουσκωμένα δέρματα. Τίτλοι, αξιώματα, χρήματα, κοινωνικές λατρείες, πρόσκαιρες δόξες, βιαστικές ιδιοφυΐες, ψευτοπροφήτες της ημέρας. Όλα αυτά στήνουν ένα θέατρο, και οι αδύναμοι χειροκροτούν επειδή φοβούνται να μη μείνουν έξω από το πλήθος. Η μάζα δεν ανακαλύπτει το σημαντικό· συνήθως το θάβει. Προτιμά το εύκολο, το θορυβώδες, το καταναλώσιμο. Θέλει να της δείξουν τι να θαυμάσει, ποιον να αγαπήσει, τι να μισήσει, ποια αλήθεια να φορέσει σαν έτοιμο ρούχο.

Γι’ αυτό η ανακάλυψη του σημαντικού είναι άσκηση απομάκρυνσης. Πρέπει να πετάξεις από πάνω σου τις ξένες γνώμες όπως πετά κανείς βρόμικα πανιά. Να πάψεις να ρωτάς τι θαυμάζουν οι άλλοι και να αρχίσεις να εξετάζεις τι αντέχει στον χρόνο, στην απώλεια, στη σιωπή, στην εσωτερική δοκιμασία. Σημαντικό δεν είναι αυτό που σε διασκεδάζει, ούτε αυτό που σε κολακεύει, ούτε αυτό που συμφωνεί με την τεμπελιά σου. Σημαντικό είναι εκείνο που σε αναγκάζει να σταθείς πιο ίσιος. Εκείνο που, ακόμη κι αν σε πληγώνει, σε καθαρίζει. Εκείνο που δεν σου προσφέρει παρηγοριά, αλλά μέτρο.

Το ίδιο ισχύει και για τον σημαντικό άνθρωπο. Δεν τον αναγνωρίζεις από την προβολή του, ούτε από τις λέξεις του, ούτε από τη θέση του ανάμεσα στους άλλους. Τον αναγνωρίζεις από το βάρος που αφήνει πίσω του όταν σωπαίνει. Από την αντοχή του όταν όλα γύρω ζητούν υποταγή. Από την ικανότητά του να μην εμπορεύεται την ψυχή του για λίγη αποδοχή. Ο σημαντικός άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα ευχάριστος. Συχνά είναι άβολος, σκληρός, μοναχικός, επικίνδυνος για τις βεβαιότητες των πολλών. Δεν σε χαϊδεύει· σε ξεσκεπάζει. Δεν σου προσφέρει ασφάλεια· σου θυμίζει πόσο φτηνά ζεις.

Και εδώ αρχίζει το πιο πικρό μέρος της αλήθειας: οι περισσότεροι δεν θέλουν να ανακαλύψουν το σημαντικό, γιατί τότε θα έπρεπε να ομολογήσουν πόσο ασήμαντα υπήρξαν τα είδωλά τους. Θα έπρεπε να παραδεχτούν πως αγάπησαν φτηνά πράγματα, πως σεβάστηκαν κούφια πρόσωπα, πως χάρισαν την προσοχή τους σε σκιάχτρα ντυμένα με λάμψη. Ο μέσος άνθρωπος δεν αντέχει αυτή την αποκάλυψη. Προτιμά να παραμείνει εξαπατημένος, αρκεί η εξαπάτηση να είναι κοινή. Τίποτε δεν παρηγορεί περισσότερο τον μικρό άνθρωπο από το να βλέπει εκατομμύρια άλλους να κάνουν το ίδιο λάθος.

Η ανακάλυψη του σημαντικού απαιτεί σκληρότητα. Όχι σκληρότητα προς τους άλλους πρώτα, αλλά προς τον εαυτό σου. Να κόψεις μέσα σου τη συνήθεια του εύκολου θαυμασμού. Να σκοτώσεις την ανάγκη να ανήκεις. Να πάψεις να μπερδεύεις την ευαισθησία με την αδυναμία και τη δημοτικότητα με την αξία. Το σημαντικό δεν βρίσκεται στην αγορά όπου όλοι ουρλιάζουν. Βρίσκεται συχνά στο περιθώριο, εκεί όπου ο άνθρωπος δουλεύει τη μορφή του μακριά από το βλέμμα των ανυπόμονων. Βρίσκεται σε μια πράξη που δεν χειροκροτήθηκε, σε μια αλήθεια που δεν έγινε σύνθημα, σε έναν άνθρωπο που δεν πρόδωσε τον εαυτό του για να γίνει συμπαθής.

Τον σημαντικό και το σημαντικό καλείσαι να τα ανακαλύψεις, γιατί αν σου τα υποδείξουν οι άλλοι, πιθανότατα σου δείχνουν το είδωλό τους, όχι την αλήθεια. Η ανακάλυψη είναι προσωπικός πόλεμος. Είναι διάκριση μέσα σε έναν κόσμο που ειδικεύεται στη νοθεία. Είναι η τέχνη να κοιτάς κάτω από τα στολίδια και να βρίσκεις το κόκαλο. Να βλέπεις ποιος έχει ουσία και ποιος απλώς κάνει θόρυβο πάνω στην κενότητά του. Και όταν τελικά βρεις το σημαντικό, δεν θα μοιάζει απαραίτητα με αυτό που ονειρεύτηκες. Μπορεί να είναι αυστηρό, άγριο, μοναχικό, χωρίς γλυκύτητα. Μα θα έχει ένα γνώρισμα αλάνθαστο: δεν θα σε αφήνει να επιστρέψεις στην παλιά σου τύφλωση χωρίς ντροπή.

Δημήτρης Βίκτωρ