ΤΣΟΠΕΡ

 

Περί σοφίας, σωστού και λάθους

«Σοφία σημαίνει να γνωρίζεις πως, σωστό και λάθος είναι ένα»

Σοφία δεν είναι η ευκολία της κρίσης, αλλά η πειθαρχία του βλέμματος. Είναι να μπορείς να στέκεσαι μπροστά στα πράγματα χωρίς να τα βιάζεις να υπακούσουν στις ανάγκες σου, χωρίς να απαιτείς από τον κόσμο να σου μοιάσει για να τον αποδεχθείς. Ο άνθρωπος, από φόβο κυρίως, θέλει να ταξινομεί. Να χαράζει όρια, να βαφτίζει, να ξεχωρίζει. Να λέει εδώ είναι το σωστό και εκεί το λάθος, εδώ η αρετή και εκεί η πτώση, εδώ το φως και εκεί το σκοτάδι. Όμως η ύπαρξη δεν γνωρίζει αυτές τις καθαρές γραμμές. Κυλά, μεταμορφώνεται, συγχέει, ανατρέπει. Και έτσι το απόφθεγμα «Σοφία σημαίνει να γνωρίζεις πως, σωστό και λάθος είναι ένα» δεν έρχεται να καταργήσει το μέτρο, αλλά να το βαθύνει· να δείξει πως κάτω από τις ανθρώπινες διαιρέσεις υπάρχει ένα ενιαίο υπόστρωμα, μια αλήθεια πιο πλατιά από τις πρόχειρες ηθικές μας βεβαιότητες.

Ο κοινός άνθρωπος νομίζει πως το σωστό είναι εκείνο που τον δικαιώνει και το λάθος εκείνο που τον πονά. Μετρά τα πράγματα με το μέτρο της άνεσής του. Ό,τι τον επιβεβαιώνει το ονομάζει αγαθό· ό,τι τον συντρίβει το ονομάζει κακό. Όμως η ζωή δεν δίνει λογαριασμό στις ονομασίες μας. Δεν υπόσχεται δικαιοσύνη με τους όρους μας, ούτε μοιράζει τις εμπειρίες σύμφωνα με τις ηθικές μας προσδοκίες. Εκείνο που σήμερα φαντάζει συμφορά, αύριο μπορεί να αποδειχθεί πηγή αφύπνισης. Και εκείνο που σήμερα λάμπει ως επιτυχία, αύριο ίσως φανερωθεί ως η πιο ύπουλη μορφή πλάνης. Η αληθινή ωριμότητα αρχίζει όταν ο άνθρωπος πάψει να πιστεύει ότι η κρίση του είναι κέντρο του κόσμου και δεχθεί πως η πραγματικότητα είναι βαθύτερη από την ερμηνεία του.

Το λεγόμενο λάθος, πολλές φορές, είναι ο αυστηρότερος δάσκαλος. Εκεί όπου η επιτυχία κολακεύει, η αποτυχία απογυμνώνει. Εκεί όπου η επιβράβευση νανουρίζει, η πτώση ξυπνά. Ο πόνος διαλύει τα ψεύδη που η άνεση συντηρεί με τρυφερότητα. Μια ήττα μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο πιο κοντά στον εαυτό του απ’ όσο μια αδιάκοπη δικαίωση. Κι αντίστροφα, το σωστό, όταν γίνει βεβαιότητα αυτάρεσκη και αμετακίνητη, μπορεί να νεκρώσει το πνεύμα. Μπορεί να μεταβληθεί σε φυλακή, σε άκαμπτο θρόνο, πάνω στον οποίο η ψυχή κάθεται αυτάρκης και άγονη. Έτσι, η σοφία δεν έγκειται στην προσκόλληση σε ηθικές πινακίδες, αλλά στην ικανότητα να βλέπεις τη συγγένεια των αντιθέτων χωρίς να χάνεις την ευθύνη της στάσης σου.

Όμως υπάρχει και κάτι βαθύτερο, πιο επικίνδυνο. Το σωστό και το λάθος δεν είναι μόνο όροι με τους οποίους ερμηνεύουμε τον κόσμο· είναι και δημιουργήματα της ανάγκης μας να τον υποτάξουμε. Κάθε εποχή ευλογεί ως σωστό εκείνο που τη διατηρεί και καταδικάζει ως λάθος ό,τι την απειλεί. Πίσω από πολλές ηθικές διακηρύξεις δεν βρίσκεται η αλήθεια, αλλά ο φόβος που ζητά κύρος, η αδυναμία που ζητά εκδίκηση, η εξουσία που ζητά νομιμοποίηση. Πόσες φορές δεν βαφτίστηκε αρετή η παραίτηση, καλοσύνη η ανημποριά, δικαιοσύνη η επιβολή; Πόσες φορές δεν παρουσιάστηκε ως αιώνιος νόμος αυτό που ήταν απλώς η βούληση κάποιων να διατηρήσουν τη θέση τους; Τότε καταλαβαίνει κανείς ότι σωστό και λάθος, αντί να είναι αιώνιοι αντίπαλοι, είναι συχνά παιδιά της ίδιας ανθρώπινης ανάγκης: να δοθεί μορφή στο χάος, ακόμη κι αν αυτή η μορφή είναι αυθαίρετη.

Και εδώ η σοφία αλλάζει πρόσωπο. Δεν είναι πια μόνο γαλήνη· γίνεται δύναμη. Διότι χρειάζεται θάρρος για να αντέξεις ότι πολλές από τις βεβαιότητές σου δεν είναι αποκάλυψη, αλλά επινόηση. Οι περισσότεροι δεν ζητούν αλήθεια, αλλά προστασία. Θέλουν μια έτοιμη τάξη αξιών για να κατοικούν μέσα της χωρίς ρίσκο. Θέλουν να υπακούν, ώστε να μη χρειαστεί να δημιουργήσουν. Όμως ο βαθύτερος άνθρωπος δεν αρκείται σε δανεισμένα μέτρα. Αντικρίζει τη ζωή ως πεδίο συγκρούσεων, υπερβάσεων, μεταμορφώσεων. Και μέσα σε αυτό το πεδίο καλείται να γίνει ο ίδιος νομοθέτης του εαυτού του. Όχι επειδή όλα επιτρέπονται, αλλά επειδή τίποτε αληθινό δεν χαρίζεται χωρίς ανάληψη ευθύνης.

Γι’ αυτό το απόφθεγμα είναι δοκιμασία. Στον επιπόλαιο προσφέρει άλλοθι: αν σωστό και λάθος είναι ένα, τότε δεν χρειάζεται να λογοδοτώ σε τίποτε. Μα αυτή δεν είναι ελευθερία· είναι παρακμή του χαρακτήρα. Στον ώριμο, όμως, η ίδια φράση φανερώνεται ως αυστηρή απαίτηση. Του ζητά να ξεπεράσει τον παιδικό δυϊσμό χωρίς να βυθιστεί στη σύγχυση. Να κρίνει χωρίς φανατισμό, να πράττει χωρίς μεταφυσικές παρηγοριές, να επιλέγει γνωρίζοντας πως καμία ανώτερη βεβαίωση δεν θα τον απαλλάξει από το βάρος της επιλογής του. Αυτή είναι η σκληρή αξιοπρέπεια της ελεύθερης συνείδησης.

Τελικά, σοφία είναι να βλέπεις ότι το σωστό και το λάθος δεν είναι δύο αμετάβλητοι θρόνοι, αλλά δύο μορφές με τις οποίες ο άνθρωπος προσπαθεί να συλλάβει ένα βαθύτερο και σκοτεινότερο γίγνεσθαι. Είναι να καταλαβαίνεις την ενότητα εκεί όπου οι πολλοί λατρεύουν μόνο τη διάσπαση. Και ταυτόχρονα είναι να μη δραπετεύεις από το έργο της κρίσης, αλλά να το αναλαμβάνεις με περισσότερη ταπεινότητα και περισσότερη γενναιότητα. Έτσι το απόφθεγμα δεν διαλύει το ήθος· το περνά μέσα από φωτιά. Δεν καταργεί την ευθύνη· την επιστρέφει στον αληθινό της κάτοχο. Και μας θυμίζει ότι σοφός δεν είναι εκείνος που βρήκε ένα ασφαλές καταφύγιο μέσα στις λέξεις, αλλά εκείνος που άντεξε να δει πως οι λέξεις ραγίζουν, και παρ’ όλα αυτά έδωσε μορφή στη ζωή του.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

OSCARS και πεθαμένοι................!

Παρακολουθούσα την τελετή απονομής των Οscars στο ναό της λάμψης των επίγειων αστέρων και του μάταιου της δόξας.

Ωραία ήταν! Ξεκούραστο θέαμα. Το απήλαυσα!
Πολλοί ταλαντούχοι εκεί, φαίνονταν τυχεροί στη ζωή τους γιατί ασχολούνται με δημιουργίες ονείρων. Είναι μια αλήθεια αυτή, αλλά είναι και μακριά από την πραγματικότητα.
Παρατηρούσα τα αστραφτερά  χαμόγελα, τα ωραία ρούχα, όλα τα ανέμελα και ευτυχισμένα  εκεί μέσα... Ξεχάστηκα για πολύ ώρα.
 
Κάποια στιγμή ήρθε η ώρα του memorium για τους χαμένους του έτους.

... Και αμέσως σκέφτηκα ότι όλοι αυτοί, θα είναι πεθαμένοι σε κάτι μετρημένα χρόνια! 
Όλοι!...

 Και σε άλλα τόσα λίγα ή λίγο περισσότερα, δεν θα τους θυμάται κανένας, όσο διάσημοι κι αν είναι, γιατί κι αυτοί που θα τους θυμούνται θα πεθάνουν κι αυτοί!

Πολλοί πεθαμένοι εκεί μέσα!... Κι απ' έξω!...

Δημήτρης Βίκτωρ

Η Μάνα του νικητή

Μάνα-Μητέρα-Μαμά-Μανούλα-Μαμάκα - κ. λπ.

Οι πλείστες των μητέρων πιστεύουν πως αξίζουν τον τίτλο, επειδή αγαπούν τα παιδιά τους, δικαιολογώντας τα με ό,τι κι αν κάνουν.

Καθώς επίσης, να τα υποστηρίζουν με πάθος, απέναντι σε ό,τι είναι ενοχλητικό για εκείνα.

Φυσικά, αφού είναι ο καθρέφτης τους...Υποτίθεται.

Αποδεικνύουν επίσης, την αγάπη τους, πιστεύοντας πως τα παιδιά τους, τους λένε πάντα την αλήθεια!

Φυσικό κι αυτό γιατί αν δείξουν πως δεν τα πιστεύουν, και εκείνα με την σειρά τους δεν θα πιστέψουν τους γονείς. Οπότε, η συμφωνία, συμφωνία. Επίσημα και με βούλα.

.........................................................................................................

Όταν ήμουν δέκα χρονών, ζούσα με την οικογένειά μου σε μια πολύ φτωχική γειτονιά.
Η Μάνα μου Ευδοξία, έλειπε κάθε μέρα, ακόμη και τις Κυριακές για το μεροκάματο της πλύστρας σε διάφορα σπίτια. Σκληρή δουλειά, δεν υπήρχαν και πλυντήρια τότε...
Είχε και εφτά ακόμη στόματα να θρέψει. Πέτρινα τα χρόνια, σε όλα...

Μια μέρα λοιπόν, εκεί στην αλάνα, ένα από τα αδέρφια μου ηλικίας δώδεκα ετών, πλακώθηκε στο ξύλο με ένα γειτονόπουλο. Συνηθισμένα πράγματα αυτά στην αλάνα και πολύ συχνά.
Έλα όμως που ο αδερφός μου ήταν καλύτερος στις μπουνιές και βγήκε νικητής.
Μαζεύτηκαν όλα τα αλλά παιδιά και απολάμβαναν τον καβγά.

Ο νικημένος έβαλε τα κλάματα. Μεγάλη θλίψη, μεγάλο το σόου.

Κάποιος ειδοποίησε την μάνα του, που έμενε πολύ κοντά και εκείνη κατέφθασε με φωνές και διάφορα.

Φασαρία, χαμός! Κατέφθασαν και άλλες μανάδες ανταλλάσσοντας μεταξύ τους διάφορες γνώμες για το δίκαιο του ζητήματος.

Ήταν αργά το απόγευμα και η Ευδοξία έτυχε να γυρίζει εκείνη την ώρα από το μεροκάματο και πέφτει επάνω στην πολύκροτη διαμάχη.

Την βλέπει η μαμά του νικημένου και αρχίζει τις φωνές σε άλλον τόνο.

Τώρα το θέμα θα έπαιρνε άλλη τροπή.

Όλοι έστρεψαν την προσοχή στις δυο γυναίκες. Ήθελαν να απολαύσουν την συνέχεια.
Και η συνέχεια θα ήταν, σύμφωνα με τέτοιες ιστορίες, το μαλλιοτράβηγμα των μανάδων. Μεγάλη απόλαυση! Έκσταση!

Η Ευδοξία σάστισε για λίγο αλλά δεν άργησε να καταλάβει την ουσία.

Χωρίς να απαντήσει στην μαμά του νικημένου που ωρύονταν, άρπαξε τον αδερφό μου και του έριξε μπροστά σε όλους ένα γερό ξύλο.

Όλοι έμειναν έκπληκτοι. Μα είναι δυνατόν; Η μάνα να δέρνει το παιδί της; Η μάνα του;

Σιωπή...

Στη συνέχεια αρπάζει τον αδερφό μου από το αυτί και τον σέρνει προς το σπίτι.

Είπε όμως στην εμβρόνητη μαμά του νικημένου:

- Εγώ το δέρνω το δικό μου για να το έχει σαν μάθημα να μην προξενεί τσακωμούς. Εσύ γιατί δεν κάνεις το ίδιο στο δικό σου;

Και η μαμά του νικημένου:

- Εσύ το δέρνεις, γιατί εσύ έχεις πολλά παιδιά. Ενώ εγώ έχω μόνον δύο!

Και η Ευδοξία απαντά:

- Έχω πολλά παιδιά, αλλά έχω πολλούς πόνους.....!

... Η  Μ ά ν α  του  νικητή..!

Αυλαία…

 

Δημήτρης Βίκτωρ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

«Ποιο ρόλο παίζει η ποίηση στην προσωπική σας ζωή;»

 Αυτό ήταν ερώτημα σε πανελλήνιες εξετάσεις.

Προφανώς ξάφνιασε το ερώτημα. Συγχρόνως όμως, ανέβασε την Ποίηση σε κάτι σοβαρό.

Σίγουρα αναρωτήθηκαν οι πιο πολλοί εξεταζόμενοι:

Μα είναι τόσο σημαντική η ποίηση και μας ρωτάνε κάτι τέτοιο;

Αλλά και οι περισσότεροι γονείς το ίδιο αναρωτήθηκαν!

Και είναι φυσικό, αφού από τα δέκα εκατομμύρια των Ελλήνων, διαβάζουν βιβλία οι δέκα χιλιάδες περίπου και ποίηση κάπου δύο χιλιάδες.

Τώρα γι' αυτούς τους 2000 η απάντηση είναι εύκολη.

Για τους υπόλοιπους….. Αυτοί πρέπει να μαντέψουν και να αυτοσχεδιάσουν.

Αλλά με το ψάξιμο αυτό, για την αξία της «άχρηστης» για πολλούς ποιήσεως, θα γίνουν πιο σοφοί!

 

Ο γονιός διάβασε ένα ποίημα στα παιδιά του και εκείνα δυσαρεστημένα για μια ακόμη φορά, ρώτησαν:

 Μα καλά γιατί μας διαβάζεις ποιήματα; Τι αξία έχει αυτό:

Και ο γονιός απάντησε:

 Γιατί η Ποίηση, όπως και όλες οι τέχνες, είναι συντροφιά και παρηγοριά στον άνθρωπο και ομορφιά στην σκέψη του και την ζωή του.

Είναι μοχλός διαμόρφωσης της ποιότητάς σου. Κάθε τέχνη είναι Ποίηση.

Και χωρίς Ποίηση, επιβιώνεις… Αλλά, πως να ζήσεις;

Τυχερά αυτά τα παιδιά που έκαναν κάποτε την ερώτηση και είναι έτοιμα να αριστεύσουν στην απάντηση!

Δημήτρης Βίκτωρ

" ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ " --- Ποίημα - Σύνθεση: Δημήτρης Βίκτωρ - Ερμηνεία: Ευδοξία Ζαφείρα

 

ΠΕΡΙ ΤΡΑΓΙΚΟΤΗΤΟΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

«Ο άνθρωπος είναι το πιο τραγικό ον του πλανήτη, γιατί ξέρει ότι θα πεθάνει, και γιατί γνωρίζει πως ο θεός που επινόησε, θα πεθάνει μαζί του»

 Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που κουβαλά μέσα του τη διπλή γνώση του τέλους: όχι μόνο του σώματος αλλά και των νοημάτων που το στήριζαν. Η τραγικότητά του δεν βρίσκεται απλώς στη θνητότητα· όλα τα έμβια όντα πεθαίνουν. Βρίσκεται στο ότι γνωρίζει πως θα πεθάνει. Αυτή η επίγνωση ανοίγει ένα χάσμα ανάμεσα στη στιγμή και στο αναπόφευκτο τέλος της. Κάθε χαρά σκιάζεται από τη γνώση της φθοράς, κάθε ελπίδα από τη βεβαιότητα της λήξης. Κι όμως, μέσα σε αυτό το χάσμα γεννιέται και η δυνατότητα της αξιοπρέπειας. Όταν ο άνθρωπος κατανοήσει ότι η φύση του είναι μέρος μιας αδιάκοπης τάξης, ότι το τέλος δεν είναι ύβρις αλλά φυσική ολοκλήρωση, τότε η τραγικότητα μετατρέπεται σε άσκηση εσωτερικής ελευθερίας. Η επίγνωση του θανάτου δεν τον συντρίβει· τον καθαρίζει από αυταπάτες. Τον καλεί να ζήσει με νηφαλιότητα, με μέτρο, με μια ήρεμη συμφιλίωση με την αναγκαιότητα.

 Μέσα σε αυτή τη θέαση, ακόμη και η ιδέα του θεού γίνεται ένα φαινόμενο του ανθρώπινου νου. Ο άνθρωπος τον επινόησε για να απαλύνει την αγωνία της θνητότητας, για να δώσει μορφή σε μια τάξη που ξεπερνά τις δυνάμεις του. Αλλά αν αυτός ο θεός είναι δημιούργημα της ανθρώπινης σκέψης, τότε η μοίρα του είναι δεμένη με τη μοίρα εκείνου που τον φαντάστηκε. Δεν πρόκειται για μια βλάσφημη σκέψη αλλά για μια ψύχραιμη παρατήρηση: ό,τι γεννιέται μέσα στον ανθρώπινο νου ανήκει στον κύκλο της ανθρώπινης ύπαρξης. Όταν ο άνθρωπος πάψει να υπάρχει, οι μορφές που δημιούργησε για να ερμηνεύσει τον κόσμο σιωπούν μαζί του. Έτσι, η τραγικότητα γίνεται ταυτόχρονα και μια άσκηση απογύμνωσης: αν όλα όσα θεωρούσαμε αιώνια εξαρτώνται από εμάς, τότε το μόνο που απομένει είναι η εσωτερική στάση απέναντι στη ζωή.

 Από αυτή τη σιωπηλή αποδοχή, όμως, μπορεί να γεννηθεί και μια άλλη, πιο εκρηκτική κατανόηση. Αν ο θεός που δημιούργησε ο άνθρωπος πεθαίνει μαζί του, τότε αποκαλύπτεται κάτι βαθύτερο: ότι τα νοήματα του κόσμου δεν είναι έτοιμα, αλλά κατασκευάζονται. Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα πλάσμα που αναζητά νόημα· είναι το ον που το επινοεί. Η τραγικότητά του μετατρέπεται έτσι σε δημιουργική ένταση. Αν δεν υπάρχει υπερβατική εγγύηση, τότε κάθε αξία είναι έργο ανθρώπινης δύναμης. Ο άνθρωπος γίνεται ο τόπος όπου ο κόσμος αποκτά σημασία. Η γνώση του θανάτου παύει να είναι μόνο βάρος· γίνεται κίνητρο να δημιουργήσει κάτι που θα λάμψει έστω και για μια στιγμή μέσα στο χάος.

 Σε αυτή την προοπτική, ο θάνατος του ανθρώπου δεν είναι απλώς το τέλος ενός οργανισμού αλλά το σβήσιμο ενός μικρού σύμπαντος. Μαζί του σβήνουν οι θεοί που ονειρεύτηκε, οι αξίες που ανύψωσε, οι ερμηνείες που ύφανε για να αντέξει το σκοτάδι του κόσμου. Κι όμως, ακριβώς επειδή όλα αυτά είναι δημιουργίες του, αποκαλύπτεται η βαθιά του δύναμη. Ο άνθρωπος είναι τραγικός όχι επειδή είναι αδύναμος, αλλά επειδή είναι αρκετά ισχυρός ώστε να πλάθει θεούς, και αρκετά συνειδητός ώστε να γνωρίζει ότι αυτοί οι θεοί δεν είναι παρά καθρέφτες της ίδιας του της ύπαρξης.

Έτσι, το απόφθεγμα δεν είναι μόνο μια διαπίστωση απελπισίας αλλά και μια υπόμνηση μεγαλείου. Ο άνθρωπος γνωρίζει ότι θα πεθάνει· κι όμως συνεχίζει να δημιουργεί νοήματα. Γνωρίζει ότι οι θεοί του είναι θνητοί· κι όμως εξακολουθεί να τους γεννά μέσα στη φαντασία και στη σκέψη του.

Η τραγικότητα του ανθρώπου, τελικά, δεν είναι η γνώση του θανάτου αλλά το γεγονός ότι, παρ’ όλη αυτή τη γνώση, συνεχίζει να υψώνει νόημα απέναντι στο κενό. Και ίσως εκεί, ακριβώς σε αυτή την πράξη δημιουργίας μέσα στην επίγνωση της φθοράς, κρύβεται η πιο βαθιά μορφή ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Δημήτρης Βίκτωρ