Περί Οδύσσειας και Ομήρου - (Από τον Κρίστοφερ Νόλαν)

Εγώ, ο Κρίστοφερ Νόλαν, κατάφερα να κάνω τους Νεοέλληνες κουλουβάχατα.

Γίνεται της πουτανός για το θέμα. Φυσικά! Δεν θα γινόταν και αλλιώς!

Όλοι θέλουν να πουν τη γνώμη τους για την ταινία, γιατί όλοι έχουν γνώμη και, αφού, ως γνωστόν, «οι γνώμες είναι σαν τις κωλοτρυπίδες και όλοι έχουν από μία», πρέπει να τη μοστράρουν — τη γνώμη.

Μερικοί το πάνε και παρακάτω, σε βάθος και βύθος, πιο φιλοσοφικά, πιο έτσι και πιο αλλιώς. Όλοι οι σοφοί μπλαμπλαδιάρηδες, φιλόλογοι, ξεφιλόλογοι, ειδικοί, ξεειδικοί, μελετητές και κληρονόμοι του πολιτισμού, ελληνάρες και αριστερίλες, δεξιόστροφοι μελετητές, γνώστες και διάφορα άλλα τσούρμα, βγήκαν στην πιάτσα για να βάλουν τα πράγματα στη θέση τους. Βασικά, για να κάνουν την προσωπική τους φιγούρα.

Ας τα πούμε, λοιπόν, και κάπως αλλιώς, έτσι για διασκέδαση και συμπλήρωμα χαβαλέ.

Σε έκδοση IMAX, βέβαια.

Πάμε!

……………………………………………………………..

Βίβλος των Ελλήνων, τα ομηρικά έπη!

Κάτι όπως η Τορά των Εβραίων, το Κοράνι των μουσουλμάνων, η Βίβλος και τα Ευαγγέλια των χριστιανών;

Ποιων Ελλήνων;
Την περίοδο του Τρωικού Πολέμου, έπη φυσικά δεν υπήρχαν.
Δεν δημιουργήθηκαν συγχρόνως με τα γεγονότα.

Τριακόσια ή και περισσότερα χρόνια αργότερα πρωτοακούστηκαν. Πλήρης ελευθερία λόγου και έμπνευσης. Λέτε να τα έγραψε κάποιος; Κάποιος συγκεκριμένος άνθρωπος; Και από τότε τα έχουμε αναλλοίωτα; Ή μήπως τα ομηρικά έπη είναι το δημοτικό τραγούδι των αρχαίων Ελλήνων;

Αυτό ακριβώς είναι. Όμηρος δεν υπήρξε.

Τώρα, Βίβλος ποιων Ελλήνων;

Των προσωκρατικών χρόνων; Μη σας ακούσουν οι προσωκρατικοί με τα υπέροχα επιστημονικά μυαλά. Αυτοί δεν έδιναν δεκάρα για τα δημοτικά πανηγύρια!

Ήταν η Βίβλος των Ελλήνων του Χρυσού Αιώνα;

Μη σας ακούσει ο Πλάτωνας και ο δάσκαλός του, ο Σωκράτης, ή ο Αριστοτέλης αργότερα. Σπυριά βγάζανε και μόνο στο άκουσμα των ομηρικών επών.

Ο Αλέξανδρος ο Μέγας είχε στο προσκεφάλι του την Ιλιάδα. Ξέρετε γιατί;
Για να ντοπάρεται με την υπόθεση του Αχιλλέα, στον οποίο ήθελε να μοιάσει.

Πολλοί νομίζουν ότι η Ιλιάδα περιγράφει τον Τρωικό Πόλεμο. Λάθος. Η Ιλιάδα περιγράφει τη μήνιν, δηλαδή τη ζοχάδα του Αχιλλέως. Κάτι που πήγαινε γάντι στα γούστα του Αλέξανδρου. Υπ’ αυτή την έννοια, γι’ αυτόν ήταν ένα είδος Βίβλου.

Είναι η Βίβλος για τους σύγχρονους, ονομαζόμενους Έλληνες, που ουδεμία σχέση έχουν με τους προηγούμενους; Μα αυτοί έχουν για Βίβλο την κανονική, διεστραμμένη Βίβλο των Εβραίων και τα Ευαγγέλια με τις αναστάσεις!

Άρα, Βίβλος γιοκ!

Αυτά τα απλοϊκά, χιλιοειπωμένα πράγματα έχουν πολύ πλάκα. Και ιδίως όταν επιχειρείται η ενδελεχής ανάλυση, τότε ξεκαρδιζόμαστε.

Σε αυτές τις δύσκολες στιγμές, να διδαχθούμε, λέει, από το πνεύμα του Οδυσσέα. Να μείνουμε ψύχραιμοι, ώστε να μη γίνουμε βορά στους σύγχρονους μνηστήρες!

Οποία ομοιότης! Οι Έλληνες, οι ονομαζόμενοι σύγχρονοι, πέρασαν μια μεγάλη Οδύσσεια, μοιράζοντας τον χαβαλέ και αλληλοκλέβοντας τα φράγκα των άλλων και μεταξύ τους. Ναι! Έπρεπε να τα κάνουν όλα αυτά, ώστε να φτάσουν στην Ιθάκη! Τώρα, δηλαδή, είναι εκεί επιτέλους. Και τώρα θα στριμώξουν τους μνηστήρες που περίμεναν εκεί, εκμεταλλευόμενοι την απουσία τους. Οι μνηστήρες είναι οι ξένοι, βεβαίως, που θέλουν τη βασιλεία και, συγχρόνως, να πηδήξουν την Πηνελόπη. Αυτή τώρα ποια είναι;

Η σύγχρονη Ελληνίδα που «έκλεισε σαν γυναίκα», περιμένοντας;
Δεν βγαίνει με γυναίκα η ιστορία. Ας την ξεχάσουμε επί του παρόντος. Ίσως να τη θυμηθούμε αργότερα.

Πάμε στους μνηστήρες:
Αυτοί τι θα έπρεπε να κάνουν; Στην Οδύσσεια περιμένουν είκοσι τέσσερα χρόνια χωρίς βασιλιά. Οι σύγχρονοι περιμένουν τα δανεικά. Είναι και καλοί άνθρωποι. Δεν πειράζουν την Πηνελόπη. Υποφέρουν τις παραξενιές της. Είκοσι τέσσερα χρόνια!

Πάμε πάλι στην Πηνελόπη:
Αυτή τώρα είναι καμιά πενηνταριά. Εκείνη την εποχή, ο μέσος όρος ηλικίας ήταν τα τριάντα πέντε χρόνια, το πολύ.

Η Πηνελόπη είναι εξαίρεση και ζει ακόμα, αλλά σίγουρα θα είναι μια γριά που δεν θα βλέπεται. Ούτε δόντια θα έχει. Αφού εκείνη την εποχή, συνήθως μετά τα τριάντα, όλοι ήταν μισοφαφούτηδες. Και ιστορία με γκόμενα γριά, μισοφαφούτα, δεν στέκει.

Από τη μία, ο Όμηρος μάς βάζει τη γκομενάρα, την Ελένη, για να στηρίξει την ιστορία, αλλά με την Πηνελόπη δεν μας τα λέει καλά. Αλλά και ο Οδυσσέας πρέπει να είναι κάπου τόσο γέρος. Και ενώ πάντα τα κατάφερνε με την πονηριά ή την εξυπνάδα του, εδώ ο Όμηρος μάς το αλλάζει και τον κάνει τον πιο δυνατό από όλους τους εικοσιπεντάρηδες!

Ας είναι. Όμως δουλεύει μπαμπέσικα. Αφού έχει βοήθεια από τη θεά Αθηνά. Άρα, δεν είναι δική του η νίκη; Αλλά και οι μνηστήρες είναι εκεί κατ’ επιταγήν άλλων θεών. Όλο το σκηνικό είναι σικέ.

Αλλά, ποιητική αδεία, ας το παρακολουθήσουμε:

Ο Οδυσσέας τούς ξεγελάει και καταφέρνει να τους έχει άοπλους μπροστά του. Και εκεί τους ξεκοιλιάζει χωρίς οίκτο, μαζί με τον γιο του. Μακελειό. Πολύ αίμα! Σωρός τα πτώματα! Τους τελειώνει, λέει, επιλεκτικά και σοφά. Κάποιος ήταν πιο καλός από τους άλλους, αλλά είχε την ίδια μοίρα. Μα τι του κάνανε του Οδυσσέα, στο κάτω κάτω; Τη γυναίκα δεν του την πειράξανε. Τη βασιλεία του δεν την καταχράστηκαν. Πρέπει να θυμώσουμε μόνοι μας για να απολαύσουμε το μακελειό, γιατί ο Όμηρος δεν το καταφέρνει.

Και δεν τα καταφέρνει, γιατί δεν υπήρξε.

Η ιστορία, όσο ο Οδυσσέας ψάχνει την πατρίδα του, έχει ενδιαφέρον, αλλά από τη στιγμή που φτάνει στην Ιθάκη, ο ποιητής δεν ξέρει πώς να την τελειώσει.
Γι’ αυτό και κουράζει και πλατειάζει, και κάνεις μεγάλες προσπάθειες για να τη θυμηθείς.

Τώρα, για ομοιότητες και παραλληλισμούς με τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, μην ψάχνετε, γιατί δεν θα βρείτε. Αλλά, αν με το ζόρι το δέσετε, μην το πείτε, γιατί δεν συμφέρει. Το συμπέρασμα βγαίνει συνεχώς εναντίον σας…

Ούτε Οδυσσέας υπάρχει στην ιστορία ούτε Ιθάκη.
Και, βέβαια, ούτε θεοί ούτε Θεός για βοήθεια.

Όμως, για μνηστήρες κάτι γίνεται. Είναι όλοι οι σύγχρονοι Έλληνες. Αυτοί και οι ξένοι. Μπερδεμένοι και στριμωγμένοι.

Μοιάζει με ένα ομηρικό έπος σε εξέλιξη, χωρίς Οδυσσέα, χωρίς Αχιλλέα, παρά μόνο με άθλιους μνηστήρες και χωρίς Πηνελόπη.

Ένα φτωχό, μίζερο έπος, χωρίς Όμηρο και χωρίς ποιητή…
Χωρίς ακροατήριο…

Ευτυχώς, όμως, κατάφερα να κάνω την ταινία κι έτσι θύμισα πως υπάρχετε…

Να πάτε να τη δείτε… σιωπηλοί…!

Κρίστοφερ Νόλαν
Ιούλιος/2026

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

 «Αν ψάχνεις τον Θεό πήγαινε μέσα σε έναν πόλεμο για να τον βρεις. Εκεί, Θεός είναι ο ίδιος ο Πόλεμος»

 Η ζωή του ανθρώπου αρχίζει πάντα με έναν πόλεμο: εκείνον της γέννησης. Από τη μήτρα του σκοταδιού στην έκθεση του φωτός, από την ασφάλεια στην αναμέτρηση, ο πρώτος μας αναστεναγμός είναι ήδη μια κραυγή μάχης. Δεν γνωρίσαμε ποτέ τον κόσμο παρά μόνο μέσα από τη σύγκρουση — πρώτα με το σώμα, μετά με τους άλλους, έπειτα με τον ίδιο μας τον εαυτό.

 Η ιστορία δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας μακρύς κατάλογος συγκρούσεων. Πίσω από κάθε πρόοδο, κάθε τέχνη, κάθε νόμο και κάθε λέξη, κρύβεται ένας πόλεμος – υλικός ή πνευματικός. Οι αυτοκρατορίες χτίστηκαν επάνω σε κραυγές και κατέρρευσαν μέσα σε ουρλιαχτά. Οι θρησκείες, οι επιστήμες, οι πολιτισμοί δεν γεννήθηκαν από τη γαλήνη αλλά από την ένταση, τον ανταγωνισμό, την ανάγκη για κυριαρχία ή σωτηρία. Αν απογυμνώσεις τον άνθρωπο από το ένστικτο της σύγκρουσης, δεν απομένει παρά μια άδεια μορφή, ένα είδος που ζει από φόβο και όχι από βούληση.

 Ο άνθρωπος, στην αληθινή του φύση, δεν είναι ειρηνοποιός· είναι δημιουργός μέσα από την καταστροφή. Ο πόλεμος δεν είναι μια παρένθεση στη φυσική του κατάσταση — είναι το καμίνι που σφυρηλατεί την ελευθερία, την ταυτότητα, το μεγαλείο. Ό,τι αξίζει να ονομαστεί αληθινό έχει δοκιμαστεί πρώτα στη φωτιά του αγώνα.

 Αν ψάχνεις τον Θεό, μην κοιτάς στα ιερά των ναών· εκεί ζει το είδωλο της προσδοκίας, όχι η αλήθεια. Ο Θεός, αν υπάρχει, ανασαίνει μέσα στις εκρήξεις. Είναι παρών στον πυρετό της μάχης, στις πληγές, στον ιδρώτα, στον πανικό της ύπαρξης που κινδυνεύει. Δεν είναι παρηγορία, είναι πρόκληση. Δεν προστατεύει, απαιτεί.

 Στην αληθινή σύγκρουση, ο άνθρωπος γνωρίζει το βάθος του. Εκεί, μπροστά στην πιθανότητα του θανάτου, πέφτουν οι προσωπίδες της καθημερινότητας. Όταν δεν υπάρχει τίποτα να προσποιηθείς και όλα να υπερασπιστείς, τότε συναντάς το απόλυτο — αυτό που άλλοι ονόμασαν Θεό. Αλλά δεν είναι πρόσωπο. Δεν έχει όνομα. Είναι η ίδια η ένταση της ύπαρξης, η βούληση να είσαι, να σταθείς, να συνεχίσεις.

 Ο πόλεμος, φυσικά, δεν περιορίζεται στο πεδίο μάχης. Είναι παρών σε κάθε μας απόφαση, σε κάθε στιγμή που το “ναι” μας αντιστέκεται στο “όχι” των άλλων. Είναι παρών στην ποίηση που διεκδικεί λέξεις από το χάος, στην τέχνη που προκαλεί το βλέμμα, στην αγάπη που διαπραγματεύεται την υποταγή και την ελευθερία. Ο πόλεμος είναι παντού. Δεν τελειώνει όταν σιγούν τα όπλα — απλώς αλλάζει μορφή.

 Όσοι θέλουν να χτίσουν δίχως να γκρεμίσουν, να ζήσουν δίχως να χάσουν, να εξελιχθούν δίχως να συγκρουστούν, επιθυμούν έναν άνθρωπο που δεν υπάρχει. Η ειρήνη δεν είναι το αντίθετο του πολέμου — είναι η παύση ανάμεσα στις αναμετρήσεις. Είναι η σιωπή πριν το επόμενο βήμα στο σκοτάδι.

 Η ιστορία των ανθρώπων είναι ο πόλεμος — γιατί ο άνθρωπος είναι κίνηση, πάθος, υπέρβαση. Όσο επιθυμεί, όσο δημιουργεί, όσο διεκδικεί το απρόσιτο, θα πολεμά. Όχι για να καταστρέψει, αλλά για να γεννήσει. Και σ’ αυτό το πεδίο, ο πόλεμος είναι ιερός: όχι ως λατρεία της βίας, αλλά ως αλήθεια της φύσης.

 Ο Θεός εκεί δεν έρχεται να σώσει κανέναν. Εμφανίζεται μόνον όταν Τον αξίζεις. Και τότε δεν λέει τίποτα. Απλώς στέκεται δίπλα σου, ματωμένος κι Αυτός — ο ίδιος ο Πόλεμος.

Δημήτρης Βίκτωρ

Για τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» επιβιώνει στον λογοτεχνικό χώρο περισσότερο ως φετίχ αρχαιότητας παρά ως ζωντανό δραματουργικό σώμα. H φήμη του τρέφεται από τον θρύλο του «ευγενούς επαναστάτη» και από την ευκολία με την οποία οι σύγχρονες ιδεολογίες προβάλλουν πάνω του τις δικές τους αγωνίες. Αν, όμως, απαγκιστρωθούμε από τον θαυμασμό της πατίνας και εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο, αναδύεται ένα έργο στατικό, μονότονο και φιλοσοφικά ρηχό.

Δραματουργική ακινησία

Ο κεντρικός ήρωας αλυσοδένεται στην πρώτη σκηνή και… μένει εκεί ώς το τέλος. Η έλλειψη κινητικής εξέλιξης καταλήγει σε μακροσκελείς μονολόγους‐λιτανείες που μετατρέπουν τη σκηνή σε ιερό κήρυγμα, όχι σε δράμα. Ο Αριστοτέλης απαιτούσε περίληψη συμβάντων που να κορυφώνουν σε κάθαρση· εδώ κυριαρχεί ένα κουραστικό status quo. Η υποτυπώδης «ανατροπή» αναγγέλλεται, αλλά δεν πραγματώνεται – αναβάλλεται για τα χαμένα μέρη της τριλογίας. Η πολυθρύλητη «τραγική ένταση» είναι τελικά μια μορφή βασανιστικής στασιμότητας.

Σχηματικός ψυχολογισμός

Ο Προμηθέας παρουσιάζεται ως κρυστάλλινα βέβαιος για τη δική του ανωτερότητα· ποιο το δραματικό ρίσκο όταν ο ήρωας δεν αμφιβάλλει ποτέ; Ο Ζεύς, απών από τη σκηνή, υποβιβάζεται σε εξ αποστάσεως δεσποτικό καρικατούρα. Ηθική μονοκονδυλιά: από τη μία ο απόλυτος δυνάστης, από την άλλη ο άμωμος αντιστασιακός. Καμία γκρίζα ζώνη, κανένα υπαρξιακό δίλημμα—άρα και καμία αληθινά τραγική σύγκρουση.

Ρηχός φιλοσοφικός ορίζοντας

Το έργο συχνά εξυμνείται ως «πρώιμη ύμνηση του ανθρωπισμού». Στην πραγματικότητα, παραμένει προσκολλημένο σε έναν, σχεδόν ομηρικό, θεολογικό δυϊσμό: οι θεοί καβγαδίζουν, και ο άνθρωπος οδηγείται διά της τεχνικής σε πρόσκαιρη παρηγοριά. Τίποτα δεν σπάει τον φαύλο κύκλο εξάρτησης από το θείο. Η «προμηθεϊκή πρόγνωση»—πλέον ένα κεντρικό μοτίβο της μεταγενέστερης φιλοσοφίας περί ελευθερίας—εδώ περιορίζεται σε ασαφείς απειλές: «Ξέρω το μυστικό που θα ρίξει τον Δία», αλλά ο ποιητής δεν τολμά να το ξεδιπλώσει. Η οντολογική δυνατότητα ριζικής ρήξης με τη θεϊκή τυραννία παραμένει, ειρωνικά, αλυσοδεμένη.

Γλωσσικός φόρτος χωρίς νόημα

Ναι, οι εικόνες είναι βροντερές («φλόγα δὲ κρύψας ἐν κοίλᾳ νάρθηκι»), αλλά η υπερφόρτωση μεταφορών δημιουργεί ένα νεφέλωμα πομπωδίας. Συχνά οι στίχοι λειτουργούν ως αίνιγμα επί αινίγματι, χωρίς την καθαρτική δύναμη που έχει η αληθινή ποιητική συμπύκνωση. Η «πυκνότητα» του Αισχύλου δεν είναι πάντα αρετή—ενίοτε κρύβει το κενό επιχειρημάτων πίσω από βαρύγδουπη ρητορική.

Πολιτική ανάγνωση με χάρτινη επαναστατικότητα

Στοχαστές από τον Σέλλεϋ ώς τον Μαρξ επαίνεσαν τον Προμηθέα ως πρόδρομο της ανθρώπινης χειραφέτησης. Ωστόσο, ο ήρωας δεν επιθυμεί να γκρεμίσει την ιεραρχία, αλλά να αλλάξει η διανομή εξουσίας εντός της—ο νέος Δίας θα είναι απλώς λιγότερο αυταρχικός. Ο Προμηθέας δεν οραματίζεται ἰσότητα, αλλά ζητά ανταμοιβή. Εδώ η «επανάστασή» του μοιάζει περισσότερο με συντεχνιακό παζάρι παρά με κοσμογονική εξέγερση.

Ιστορική υπερεκτίμηση

Πολύς από τον θαυμασμό προέρχεται από τη μεσαιωνική και νεοκλασική θεοποίηση του «πρώτου» μεγάλου τραγικού. Από την στιγμή που ο Σοφοκλής εισήγαγε πολυεπίπεδους χαρακτήρες και ο Ευριπίδης έσπασε τον θεοκεντρισμό, ο Αισχύλος μοιάζει να ανήκει σε πρωτοβρεφικό στάδιο του δράματος. Η αξία του είναι κυρίως αρχαιολογική, όχι αισθητική. Το να τον εκθειάζουμε με κριτήρια που ίδιος δεν ικανοποιεί ισοδυναμεί με μουσειακό φολκλόρ.

Ο Προμηθέας Δεσμώτης είναι περισσότερο σύμβολο παρά έργο. Η δραματουργική του στατικότητα, η ηθική του μονοτονία και ο ομιχλώδης γλωσσικός του κόσμος τον καθιστούν κείμενο μάλλον κουραστικό για τον σύγχρονο αναγνώστη που αναζητά πολυσημία, υπαρξιακό ρίσκο και φιλοσοφικό βάθος. Αντί να τον αντιμετωπίζουμε ως «προφητικό οδηγό» του ανθρώπινου πνεύματος, ίσως να τον αφήσουμε εκεί όπου ανήκει: σε ένα αξιοσέβαστο, αλλά εξαντλημένο, σημείο εκκίνησης της τραγικής παράδοσης—όχι στο αποκορύφωμά της.

Δημήτρης Βίκτωρ 

Περί Θανάτου και μετά Θανάτου

«Αυτοί που αξίζει να ξαναζήσουν μετά θάνατον, ποτέ δεν το πεθύμησαν»

Δεν υπάρχει τίποτε πιο ταπεινό από τον άνθρωπο που, ενώ του δόθηκε ζωή, στέκεται μπροστά στο τέλος και ζητιανεύει συνέχεια. Σαν να μην του έφτασε ο ήλιος, το αίμα, ο έρωτας, η σκέψη, η πληγή, η δημιουργία, η ήττα, η μικρή του νίκη μέσα στο χάος. Σαν να ήταν η ύπαρξη προκαταβολή και ο θάνατος απάτη. Μα η ζωή δεν υπογράφει συμβόλαια με κανέναν. Δεν υπόσχεται δεύτερη φορά, δεν απολογείται για την οριστικότητά της, δεν συγκινείται από τον φόβο μας. Έρχεται, καίει, απαιτεί, και φεύγει. Όποιος το κατάλαβε αυτό, έπαψε να παρακαλεί. Έπαψε να ζητά από το σύμπαν να γίνει μητέρα, δικαστής ή νοσοκόμα.

Αυτοί που αξίζει να ξαναζήσουν μετά θάνατον είναι ακριβώς εκείνοι που δεν το πεθύμησαν, γιατί δεν έζησαν σαν ελλείμματα. Δεν θεώρησαν τη ζωή πρόβα για κάποια μεταφυσική αποκατάσταση. Δεν έκαναν το καλό με το μάτι στραμμένο σε ουράνια ταμεία. Δεν αγάπησαν για να ασφαλίσουν την ψυχή τους. Δεν πόνεσαν με την κρυφή ελπίδα ότι κάποιος αόρατος λογιστής θα τους αποζημιώσει. Έζησαν χωρίς παζάρι. Κι αυτό είναι σπάνιο. Διότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ζουν· επενδύουν. Δεν αγαπούν· καταθέτουν. Δεν αντέχουν· περιμένουν τόκο. Θέλουν να εξαργυρώσουν τα δάκρυά τους σε αιωνιότητα.

Ο πόθος της μεταθανάτιας ζωής συχνά δεν είναι μεγαλείο· είναι προσβολή προς τη μοναδική ζωή που υπήρξε. Είναι η ομολογία ότι δεν την άντεξες, δεν την ξόδεψες, δεν τη δάγκωσες μέχρι κόκαλο. Είναι η κραυγή του φοβισμένου που θέλει παράταση επειδή σπατάλησε τον χρόνο του σε υπακοές, ενοχές, μικρές αρετές και προσεκτικές δειλίες. Θέλει να γυρίσει, όχι από πληρότητα, αλλά από πείνα. Θέλει κι άλλο, γιατί δεν έγινε ποτέ αρκετός. Και μετά ντύνει αυτή την πείνα με ιερά ονόματα. Τη λέει ελπίδα. Τη λέει πίστη. Τη λέει αθανασία. Μα κάτω από τα μεγάλα λόγια τρέμει ένα μικρό ζώο που δεν θέλει να χαθεί.

Ο άνθρωπος που άξιζε ίσως να επιστρέψει είναι αυτός που δεν θα γύριζε το κεφάλι πίσω. Που θα έλεγε: έζησα όσο μου αναλογούσε, έπεσα όπου έπρεπε, στάθηκα όπου μπόρεσα, δεν χρωστώ ικεσίες σε κανέναν. Αυτός δεν χρειάζεται δεύτερη ζωή, γιατί δεν εξευτέλισε την πρώτη. Δεν ζητά επανάληψη, γιατί η ύπαρξή του δεν υπήρξε μισή. Το τέλος δεν τον κάνει ζητιάνο. Τον κάνει καθαρό. Και αν κάποια σκληρή δικαιοσύνη της φύσης διάλεγε ποιους να ξαναφέρει, δεν θα διάλεγε τους γονατισμένους που έκλαιγαν για αιωνιότητα. Θα διάλεγε τους αγέρωχους που την αρνήθηκαν.

Γιατί η αθανασία, όταν τη ζητάς, μυρίζει φόβο. Όταν δεν τη χρειάζεσαι, μπορεί να μοιάζει με αξία. Ο θάνατος ξεσκεπάζει τους ανθρώπους. Άλλοι φαίνονται γυμνοί, άλλοι μικροί, άλλοι γελοίοι μέσα στις ελπίδες τους. Και λίγοι, ελάχιστοι, στέκονται χωρίς απαίτηση. Αυτοί είναι οι μόνοι που δεν προσβάλλουν τη ζωή ζητώντας της να επαναληφθεί. Αυτοί είναι οι μόνοι που, επειδή δεν παρακάλεσαν να ξαναζήσουν, ίσως θα άξιζαν να τους καλέσει πίσω η ίδια η ζωή.

Δημήτρης Βίκτωρ

Τα Μεγάλα Ερωτήματα

Το 99,9% των ειδών που έζησαν ποτέ πάνω στη Γη έχουν εξαφανιστεί.

 Αυτό δεν είναι άποψη.

Δεν είναι φιλοσοφία.

Δεν είναι ιδεολογία.

Είναι γεγονός.

Η ιστορία της ζωής δεν είναι η ιστορία ενός προσεκτικά σχεδιασμένου παραδείσου. Είναι η ιστορία αμέτρητων αποτυχιών, εξαφανίσεων και αδιάκοπης φυσικής επιλογής. Δισεκατομμύρια οργανισμοί γεννήθηκαν μόνο για να πεθάνουν. Ολόκληρα είδη κυριάρχησαν και αφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνος.

 Η φύση δεν φαίνεται να γνωρίζει τι σημαίνει δικαιοσύνη.

Δεν ανταμείβει τους καλούς.

Δεν προστατεύει τους αθώους.

Δεν λυπάται τα παιδιά, τους ασθενείς, τους αδύναμους, τους δυστυχείς.

Απλώς λειτουργεί.

Κι όμως, για αιώνες, ο άνθρωπος επέμενε να βλέπει πίσω από αυτή τη διαδικασία το χέρι μιας ανώτερης διάνοιας.

Αλλά όσο περισσότερο μαθαίναμε για τον κόσμο, τόσο μικρότερος γινόταν ο χώρος για το υπερφυσικό.

Κάποτε αποδίδαμε τους κεραυνούς στους θεούς.

Σήμερα γνωρίζουμε τον ηλεκτρισμό.

Κάποτε αποδίδαμε τις ασθένειες στα δαιμόνια.

Σήμερα γνωρίζουμε τα μικρόβια.

Κάποτε βλέπαμε τη δημιουργία εκεί όπου τώρα βλέπουμε την εξέλιξη.

Κάποτε βλέπαμε θαύματα εκεί όπου τώρα βλέπουμε φυσικούς νόμους.

 

Ο Homo sapiens υπάρχει εδώ και περίπου  300 χιλιάδες χρόνια.

Για το μεγαλύτερο μέρος αυτής της πορείας έζησε μέσα στην άγνοια.

Παιδιά πέθαιναν πριν ενηλικιωθούν.

Γυναίκες πέθαιναν στη γέννα.

Επιδημίες αφάνιζαν πληθυσμούς.

Λιμοί κατέστρεφαν πολιτισμούς.

 

Και ο ουρανός παρέμενε σιωπηλός.

Όχι για μία δεκαετία.

Όχι για έναν αιώνα.

Για δεκάδες χιλιάδες χρόνια.

 

Καμία θεϊκή αποκάλυψη για τα μικρόβια.

Καμία θεϊκή εξήγηση για τις λοιμώξεις.

Καμία θεϊκή γνώση για τα εμβόλια.

 

Τις απαντήσεις τις βρήκαν άνθρωποι.

Άνθρωποι που αμφισβήτησαν.

Άνθρωποι που παρατήρησαν.

Άνθρωποι που πειραματίστηκαν.

Άνθρωποι που αποφάσισαν να εξηγήσουν τον Κόσμο με την λογική.

 

Η πρόοδος δεν ήρθε από την προσευχή.

Ήρθε από την έρευνα.

Δεν ήρθε από την πίστη.

Ήρθε από την αμφιβολία.

Ο Νίτσε έγραψε ότι «ο Θεός πέθανε».

Δεν εννοούσε ότι κάποιο ουράνιο ον έπαψε να υπάρχει.

Εννοούσε ότι ο άνθρωπος έπαψε να χρειάζεται τον Θεό ως εξήγηση του κόσμου.

Η επιστήμη άνοιγε συνεχώς νέους ορίζοντες και οι παλιές βεβαιότητες υποχωρούσαν.

Όμως η εξαφάνιση του Θεού ως εξήγησης δημιούργησε ένα νέο πρόβλημα:

Το κενό.

 

Αν δεν υπάρχει θεϊκό σχέδιο, τότε δεν υπάρχει προκαθορισμένος σκοπός.

Αν δεν υπάρχει κοσμική δικαιοσύνη, τότε η ευθύνη πέφτει επάνω μας.

Αν δεν υπάρχει υπερφυσικός νομοθέτης, τότε εμείς οφείλουμε να δημιουργήσουμε τις αξίες μας.

 

Και αυτό είναι πολύ πιο τρομακτικό από την πίστη.

Γιατί σημαίνει ότι είμαστε μόνοι.

Μόνοι μέσα σε ένα σύμπαν που δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται για εμάς.

Ένα σύμπαν όπου τα άστρα γεννιούνται και πεθαίνουν αδιάφορα.

Όπου οι γαλαξίες συγκρούονται χωρίς σκοπό.

Όπου η ζωή είναι ένα σύντομο επεισόδιο ανάμεσα σε δύο απεραντοσύνες σιωπής.

Κι όμως…

Μέσα σε αυτή τη σιωπή εμφανίστηκε κάτι παράξενο.

Η συνείδηση.

 

Ένα ον που μπορεί να κοιτάζει το σύμπαν και να αναρωτιέται για το νόημά του.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό θαύμα.

Όχι ότι δημιουργηθήκαμε από θεούς.

Αλλά ότι, χωρίς θεούς, καταφέραμε να αναζητούμε την αλήθεια.

Όχι ότι υπάρχει κάποιο έτοιμο νόημα.

Αλλά ότι έχουμε την δύναμη να το δημιουργούμε.

 

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν ο Θεός δικαιολογεί τον πόνο.

Το ερώτημα είναι αν ο άνθρωπος έχει το θάρρος να κοιτάξει τον πόνο κατάματα, χωρίς να εφεύρει παρηγορητικούς μύθους.

Γιατί η ωριμότητα αρχίζει όταν σταματάμε να ζητάμε από το σύμπαν να μας εξηγήσει τον εαυτό του.

Και αρχίζουμε εμείς να τον εξηγούμε.

Γιατί οι μεγάλες ερωτήσεις δεν είναι επικίνδυνες.

Επικίνδυνο είναι να φοβηθούμε τις απαντήσεις τους.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

 

Περί πραγματικότητας

«Απλά κοιτάζουμε και η πραγματικότητα αλλάζει»

Απλά κοιτάζουμε και η πραγματικότητα αλλάζει. Όχι επειδή το βλέμμα μας κατέχει μαγικές δυνάμεις, ούτε επειδή ο κόσμος είναι εύπλαστος σαν κερί στα χέρια της επιθυμίας μας. Αλλά επειδή το να κοιτάζεις δεν είναι ποτέ μια αθώα πράξη. Το βλέμμα είναι στάση απέναντι στο υπάρχον. Είναι η πρώτη εσωτερική συγκατάθεση ή άρνηση. Πριν ακόμη μιλήσουμε, πριν ακόμη πράξουμε, πριν ακόμη αποφασίσουμε, έχουμε ήδη τοποθετηθεί απέναντι στον κόσμο με τον τρόπο που τον αντικρίζουμε. Η πραγματικότητα δεν αλλάζει πρώτα έξω· αλλάζει μέσα στην κρίση μας. Και αυτή η εσωτερική μεταβολή είναι συχνά η αρχή κάθε εξωτερικής αλλαγής.

Ο άνθρωπος που βλέπει ένα εμπόδιο ως συμφορά, ζει ήδη μέσα στη συμφορά. Ο άνθρωπος που το βλέπει ως δοκιμασία, στέκεται ήδη λίγο ψηλότερα από αυτήν. Το ίδιο γεγονός, η ίδια απώλεια, η ίδια σιωπή, η ίδια νύχτα, μπορούν να γίνουν κατάρα ή άσκηση, φυλακή ή σχολείο. Δεν είναι το πράγμα μόνο του που μας συνθλίβει, αλλά η μορφή που του δίνουμε μέσα μας. Το βλέμμα μας δεν δημιουργεί το γεγονός, αλλά δημιουργεί τη σχέση μας μαζί του. Και η σχέση αυτή είναι η πραγματικότητα που τελικά κατοικούμε.

Κοιτάζουμε, λοιπόν, και αλλάζει ο κόσμος, επειδή αλλάζει το μέτρο με το οποίο τον δεχόμαστε. Όταν βλέπουμε με φόβο, όλα μεγαλώνουν απειλητικά. Όταν βλέπουμε με θυμό, όλα γίνονται προσβολή. Όταν βλέπουμε με ματαιοδοξία, όλα γίνονται καθρέφτες που είτε μας κολακεύουν είτε μας ταπεινώνουν. Μα όταν βλέπουμε με καθαρότητα, τα πράγματα αρχίζουν να επιστρέφουν στο μέγεθός τους. Το ασήμαντο παύει να απαιτεί λατρεία. Το αναπόφευκτο παύει να ζητά την άδειά μας. Το πρόσκαιρο παύει να παριστάνει το αιώνιο. Και τότε η πραγματικότητα δεν γίνεται πιο εύκολη· γίνεται πιο αληθινή.

Όμως υπάρχει και ένα άλλο βλέμμα, πιο επικίνδυνο, πιο δημιουργικό, πιο απείθαρχο. Δεν αρκείται να αποδέχεται τον κόσμο με γαλήνη· θέλει να τον ξαναβαπτίσει. Δεν κοιτάζει τα πράγματα για να τα υπομείνει, αλλά για να τα μεταμορφώσει. Αυτό το βλέμμα δεν είναι παρηγοριά· είναι φωτιά. Βλέπει την πέτρα και δεν λέει μόνο «υπάρχει»· λέει «τι μπορεί να γίνει;». Βλέπει το σκοτάδι και δεν ζητά απλώς να το αντέξει· αναρωτιέται ποια αστραπή μπορεί να γεννηθεί μέσα του. Βλέπει τον άνθρωπο όχι ως τελειωμένο πλάσμα, αλλά ως γέφυρα, ως υλικό, ως υπόσχεση που ακόμη δεν τόλμησε να εκπληρωθεί.

Εδώ το βλέμμα γίνεται δύναμη ερμηνείας. Και όποιος ερμηνεύει βαθιά, δημιουργεί. Διότι ο κόσμος δεν μας προσφέρεται έτοιμος, σαν νόημα ολοκληρωμένο. Μας δίνεται σαν ύλη άγρια, αντιφατική, σκληρή, πολλές φορές παράλογη. Το νόημα δεν το βρίσκουμε πάντα· συχνά το επιβάλλουμε. Όχι με ψεύδος, αλλά με δημιουργική τόλμη. Ο αδύναμος κοιτάζει την άβυσσο και ζητά να εξαφανιστεί. Ο δυνατός την κοιτάζει και την αναγκάζει να γίνει βάθος. Ο ένας βλέπει τέλος· ο άλλος βλέπει πέρασμα. Ο ένας γονατίζει μπροστά στο γεγονός· ο άλλος το αρπάζει και το κάνει μοίρα του.

Αυτό σημαίνει πως η πραγματικότητα αλλάζει όχι μόνο όταν την παρατηρούμε, αλλά όταν το βλέμμα μας παύει να είναι παθητικό. Το βλέμμα που απλώς καταγράφει είναι μάτι υπηρέτη. Το βλέμμα που αξιολογεί, διαλέγει, απορρίπτει, υψώνει, καταστρέφει και ξαναχτίζει, είναι μάτι δημιουργού. Δεν υπάρχει ουδέτερη θέαση. Κάθε ματιά είναι μια κρυφή απόφαση για το τι αξίζει να υπάρχει, τι αξίζει να πεθάνει, τι αξίζει να γεννηθεί.

Έτσι, το απόφθεγμα δεν λέει πως ο κόσμος αλλάζει επειδή τον κοιτάμε επιπόλαια. Λέει πως ο κόσμος αλλάζει όταν το βλέμμα μας αποκτά βάρος, συνείδηση, ένταση, βούληση. Η πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει· είναι και το ύψος από το οποίο το αντικρίζουμε. Και ίσως ο άνθρωπος αρχίζει πραγματικά να ελευθερώνεται τη στιγμή που καταλαβαίνει πως δεν είναι απλώς θεατής του κόσμου, αλλά ο πρώτος τεχνίτης της σημασίας του.

Τότε, όταν καταλαβαίνει πως βλέπει με τον νου…

Δημήτρης Βίκτωρ

 

Περί θαύματος και αποχαιρετισμού των πάντων

«Κάθε στιγμή είναι συμμετοχή στο θαύμα. Κάθε μέρα είναι αποχαιρετισμός στα πάντα»

Η φράση αυτή συμπυκνώνει δύο μεγάλες αλήθειες της ανθρώπινης εμπειρίας. Από τη μια, αναφέρεται στο «θαύμα» που εμπεριέχει κάθε στιγμή, κι από την άλλη, μιλά για τον διαρκή «αποχαιρετισμό» που φέρνει μαζί του το πέρασμα του χρόνου. Αυτός ο διττός χαρακτήρας εκφράζει την αέναη εναλλαγή ανάμεσα στην ομορφιά της ύπαρξης και τη φθορά της.

Σε κάθε δευτερόλεπτο της ζωής μας, κρύβεται ένα είδος θαύματος, το οποίο συχνά παραβλέπουμε. Είναι η μοναδικότητα αυτής της στιγμής, η αίσθηση της ζωντάνιας, η αναπνοή, η επικοινωνία με τους άλλους, η δυνατότητα να αισθανθούμε, να σκεφτούμε, να φανταστούμε. Όλα αυτά, όταν τα παρατηρήσουμε με νηφαλιότητα, φανερώνουν τη μαγεία που διαπερνά την καθημερινότητα.

Πέρα από οποιαδήποτε θρησκευτική ή υπερφυσική διάσταση, το «θαύμα» εδώ μπορεί να ερμηνευτεί φιλοσοφικά ως η άπειρη πολυπλοκότητα του κόσμου. Κάθε μας βλέμμα, κίνηση ή σκέψη είναι αποτέλεσμα εκατομμυρίων αόρατων αλυσίδων αιτίου-αποτελέσματος. Όταν το αντιληφθούμε, μπορούμε να νιώσουμε βαθιά ευγνωμοσύνη που υπάρχουμε και συμμετέχουμε σε κάτι τόσο θεμελιώδες.

Εφόσον ζούμε μέσα στον χρόνο, οτιδήποτε εμφανίζεται και ανθίζει, αργά ή γρήγορα δύει. Κάθε μέρα, συμβολικά και κυριολεκτικά, κλείνει έναν κύκλο. Σηματοδοτεί το τέλος όσων ζήσαμε, αισθανθήκαμε, ελπίσαμε ή φοβηθήκαμε μέχρι τη δύση του ηλίου. Οι «αποχαιρετισμοί» αυτοί δεν είναι απαραίτητα δραματικοί ή τραγικοί· είναι όμως αναπόφευκτοι.

Ο αποχαιρετισμός στα πάντα μάς υπενθυμίζει την περατότητα της ζωής, τη φθαρτότητα όλων των πραγμάτων. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση να μην προσκολλόμαστε σε ό,τι θεωρούμε σταθερό, γιατί τίποτα δεν είναι πραγματικά αμετάβλητο. Μέσα από αυτό το καθημερινό «αντίο», έρχεται η επίγνωση ότι δεν μπορούμε να κρατήσουμε τίποτα για πάντα. Μπορούμε, όμως, να τιμήσουμε αυτό που ζήσαμε, διότι γνωρίζουμε πως αργά ή γρήγορα θα το αποχαιρετήσουμε.

Η ταυτόχρονη ύπαρξη του «θαύματος» και του «αποχαιρετισμού» λειτουργεί σαν μια φιλοσοφική υπενθύμιση ότι στη ζωή δεν υπάρχουν μόνο αμιγείς χαρές ή λύπες—υπάρχει πάντοτε ένα μωσαϊκό εμπειριών που διαδέχονται η μία την άλλη. Το παροδικό της ζωής, η φθορά, λειτουργεί ως υπόβαθρο που κάνει το «θαύμα» ακόμα πιο έντονο. Κι από την άλλη, η επίγνωση του θαύματος δίνει νόημα στο γεγονός ότι θα χρειαστεί να πούμε «αντίο» σε όσα αγαπήσαμε.

Οι δυο αυτές δυνάμεις—η δημιουργική και η φθαρτική—δεν είναι αντίθετες μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Χωρίς το φθαρτό, δεν θα μπορούσαμε να εκτιμήσουμε το πολύτιμο της στιγμής. Χωρίς το θαύμα, ο αποχαιρετισμός θα ήταν ίσως ανυπόφορος.

Η συγκεκριμένη αντίληψη του χρόνου και της εμπειρίας είναι παρούσα σε διάφορες φιλοσοφικές και πνευματικές παραδόσεις. Οι Στωικοί, για παράδειγμα, τονίζουν τη σημασία της εσωτερικής γαλήνης μπροστά στη διαρκή μεταβολή. Οι βουδιστικές διδασκαλίες υπενθυμίζουν τη ματαιότητα της προσκόλλησης, αφού η πραγματικότητα είναι συνεχής ροή. Εδώ, το αποφθεγματικό «κάθε στιγμή είναι συμμετοχή στο θαύμα» αντηχεί με την προσεκτική παρατήρηση του παρόντος, ενώ το «κάθε μέρα είναι αποχαιρετισμός στα πάντα» συνοψίζει το εφήμερο της ύπαρξης.

Στρέφουμε την προσοχή μας στα μικρά, απλά πράγματα, όπως η αναπνοή, το φως του ήλιου, η επικοινωνία. Μέσα σε αυτά, ανακαλύπτουμε το «θαύμα» που πολλές φορές αγνοούμε.
Αναγνωρίζουμε ότι κάθε μέρα κλείνει έναν κύκλο—συμβολικά αποχαιρετούμε όσα ζήσαμε. Με αυτή την υπενθύμιση, επιλέγουμε να ζήσουμε με λιγότερες τύψεις και περισσότερη ευγνωμοσύνη.
Απελευθερωνόμαστε από την προσπάθεια να κρατήσουμε τα πάντα αμετάβλητα. Η ζωή ρέει, κι εμείς μαζί της, απολαμβάνοντας όσα φέρνει το παρόν.

Συνοψίζοντας, ο συνδυασμός του θαύματος της στιγμής και του καθημερινού αποχαιρετισμού αναδεικνύει πόσο βαθιά και πολύπλοκη είναι η ζωή. Η επίγνωση της παροδικότητας μάς ωθεί να ανακαλύψουμε τη μαγεία μέσα στο παρόν και να προσεγγίσουμε την ύπαρξή μας με ανοιχτή καρδιά και νου. Έτσι, κάθε στιγμή γίνεται πολύτιμη· γίνεται ένα αληθινό θαύμα, ακόμα κι αν ξέρουμε ότι αργά ή γρήγορα θα το αποχαιρετήσουμε.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

Περί πίστης και καλού ανθρώπου

«Δεν έχεις ανάγκη πίστη σε κάποιον Θεό για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος»

Η βελτίωση του ανθρώπου δεν αρχίζει από τον ουρανό, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο στέκεται απέναντι στον εαυτό του, στους άλλους και στα γεγονότα που δεν μπορεί να ελέγξει. Ο άνθρωπος γίνεται καλύτερος όταν μαθαίνει να κυβερνά τις αντιδράσεις του, να μην παραδίνεται στο θυμό, στη μικρότητα, στη ζήλια, στην αδικία που γεννιέται μέσα του πριν ακόμη γίνει πράξη. Η αρετή δεν χρειάζεται μάρτυρα για να υπάρξει. Δεν χρειάζεται βλέμμα θεϊκό για να αποκτήσει αξία. Αν είναι αληθινή, αρκείται στη σιωπηλή της δύναμη.

Το να πράττεις το σωστό επειδή φοβάσαι τιμωρία ή επειδή προσδοκάς ανταμοιβή είναι ακόμη μια μορφή συναλλαγής. Δεν είναι καθαρή ηθική· είναι υπολογισμός. Ο καλύτερος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που υπακούει από φόβο, αλλά εκείνος που κατανοεί. Που βλέπει πως η αδικία παραμορφώνει πρώτα αυτόν που την πράττει. Πως το ψέμα μικραίνει την ψυχή πριν ακόμη βλάψει τον άλλον. Πως η κακία, όσο κι αν ντύνεται με επιτυχία, αφήνει μέσα της μια φτώχεια ανυπόφορη. Η ηθική ωριμότητα αρχίζει όταν ο άνθρωπος παύει να ζητά εξωτερική επιτήρηση και γίνεται ο ίδιος ο φύλακας του εαυτού του.

Δεν είναι ανάγκη να πιστεύεις σε μια υπερβατική δύναμη για να αγαπάς, να συγχωρείς, να βοηθάς, να σέβεσαι τον πόνο του άλλου. Η συμπόνια δεν είναι ιδιοκτησία καμίας θεολογίας. Είναι βαθιά ανθρώπινη δυνατότητα, γεννημένη από την επίγνωση ότι όλοι είμαστε ευάλωτοι, περαστικοί, εκτεθειμένοι στην απώλεια. Όποιος έχει καταλάβει πραγματικά τη θνητότητά του δεν χρειάζεται εντολή για να γίνει ευγενής. Ξέρει ότι ο χρόνος είναι λίγος, ότι οι άνθρωποι είναι εύθραυστοι, ότι κάθε πράξη αφήνει αποτύπωμα στον κόσμο, ακόμη κι όταν κανείς δεν την καταγράφει.

Η πίστη μπορεί για κάποιους να γίνει δρόμος παρηγοριάς, πειθαρχίας ή ελπίδας. Όμως δεν είναι ο μοναδικός δρόμος προς την καλοσύνη. Το να αρνείται κανείς αυτή την αλήθεια είναι σαν να λέει ότι ο άνθρωπος από μόνος του είναι ανίκανος για μεγαλείο, ότι χρειάζεται πάντοτε ένα αόρατο χέρι για να μη βυθιστεί στο σκοτάδι. Μα αυτό υποτιμά την ανθρώπινη συνείδηση. Υποτιμά τη δύναμη της σκέψης, της εμπειρίας, της παιδείας, της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος μπορεί να γίνει καλύτερος όχι επειδή του το επιβάλλουν, αλλά επειδή επιλέγει να υπερβεί την κατώτερη εκδοχή του.

Και εδώ αρχίζει η πιο σκληρή, η πιο δημιουργική αλήθεια: ο άνθρωπος που δεν στηρίζεται σε Θεό δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη· αντιθέτως, τη σηκώνει ολόκληρη. Δεν μπορεί να μεταθέσει το βάρος της ύπαρξής του σε ουράνιες εντολές. Δεν μπορεί να πει «έτσι μου είπαν», «έτσι γράφτηκε», «έτσι προστάχθηκε». Πρέπει να σταθεί γυμνός μπροστά στο χάος και να δημιουργήσει νόημα. Πρέπει να γίνει νομοθέτης του εαυτού του, όχι με αλαζονεία, αλλά με δύναμη. Να πλάσει αξίες που δεν θα είναι δανεικές, ούτε φορεμένες σαν παλιά ρούχα, αλλά κερδισμένες μέσα από πάλη.

Το να γίνεις καλύτερος άνθρωπος χωρίς πίστη σε Θεό είναι δυσκολότερο, γιατί δεν έχεις έτοιμο καταφύγιο. Δεν έχεις τελική εγγύηση ότι το καλό θα ανταμειφθεί ή ότι η αδικία θα τιμωρηθεί. Κι όμως, ακριβώς εκεί δοκιμάζεται η αξία σου. Να είσαι δίκαιος σε έναν κόσμο που δεν υπόσχεται δικαιοσύνη. Να είσαι γενναιόδωρος χωρίς βεβαιότητα ανταπόδοσης. Να αγαπάς χωρίς μεταφυσικό συμβόλαιο. Να στέκεσαι όρθιος όχι επειδή κάποιος σε βλέπει από ψηλά, αλλά επειδή εσύ δεν αντέχεις να σε δεις χαμηλωμένο.

Η αληθινή ανύψωση του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην υποταγή, αλλά στη μεταμόρφωση. Να πάρεις το ένστικτο και να το κάνεις δημιουργία. Να πάρεις τον πόνο και να τον κάνεις βάθος. Να πάρεις την μοναξιά και να την κάνεις ελευθερία. Να πάρεις την αμφιβολία και να την κάνεις καθαρό βλέμμα. Δεν χρειάζεται να πιστεύεις σε Θεό για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος· χρειάζεται να πιστέψεις ότι είσαι υπεύθυνος για το τι θα κάνεις με την ύπαρξή σου. Και αυτή η ευθύνη, όταν την αντέξεις, μπορεί να γίνει η πιο υψηλή μορφή αξιοπρέπειας… Μακριά από κάθε συναλλαγή υποκρισίας…

Δημήτρης Βίκτωρ