Περί συμβιβασμού και εξευτελισμού

«Οι περισσότεροι προτιμούν τον συμβιβασμό κι ας εξευτελίζονται»

Οι περισσότεροι προτιμούν τον συμβιβασμό, κι ας εξευτελίζονται, γιατί ο συμβιβασμός μοιάζει με ήρεμο λιμάνι: υπόσχεται ασφάλεια, προβλεψιμότητα, ένα τέλος στη σύγκρουση. Κι όμως, ο εξευτελισμός δεν είναι πάντα θόρυβος και σκάνδαλο· συχνά είναι σιωπή, η ανεπαίσθητη υποχώρηση της αξιοπρέπειας μπροστά σε μια μικρή ευκολία. Όταν ο άνθρωπος φοβάται τον πόνο, σπεύδει να τον εξαγοράσει: δίνει λίγο από τον εαυτό του για να αγοράσει λίγη ησυχία, λίγο χρόνο, λίγη αποδοχή. Έτσι ο συμβιβασμός γίνεται νόμισμα της καθημερινής ειρήνης, αλλά και τίμημα μιας αργής εσωτερικής διάβρωσης.

Αν το δει κανείς νηφάλια, η προτίμηση στον συμβιβασμό είναι σε μεγάλο βαθμό μηχανισμός αυτοσυντήρησης. Ο νους μαθαίνει να αποφεύγει ό,τι απειλεί: απόρριψη, φτώχεια, μοναξιά, τιμωρία, αβεβαιότητα. Ο “ανεκτός” εξευτελισμός φαίνεται μικρότερος κίνδυνος από την απώλεια μιας θέσης ή μιας συνήθειας. Κι επειδή οι άνθρωποι συχνά συγχέουν το χρήσιμο με το καλό, βαφτίζουν τη φυγή “ρεαλισμό”, την υποχώρηση “ωριμότητα”, τη σιωπή “σύνεση”. Έτσι μια πράξη που πηγάζει από φόβο μπορεί να φορέσει το ένδυμα της αρετής και να περάσει ως ισορροπία.

Υπάρχει όμως μια σκληρή διάκριση που καθαρίζει το τοπίο: άλλα πράγματα εξαρτώνται από εμάς κι άλλα όχι. Δεν εξαρτάται από εμάς η διάθεση του πλήθους, η κρίση των ισχυρών, η φορά των γεγονότων. Εξαρτάται όμως από εμάς η στάση μας, η πρόθεση, το κριτήριο του σωστού. Ο εξευτελισμός δεν είναι μόνο ένα εξωτερικό συμβάν· είναι κυρίως εσωτερική συγκατάθεση. Μπορεί να ηττηθείς χωρίς να εξευτελιστείς, αν δεν παραδώσεις την εσωτερική σου πυξίδα. Και μπορεί να νικήσεις, αλλά να είσαι ήδη ταπεινωμένος, αν κέρδισες πουλώντας αυτό που σε κρατά όρθιο.

Γι’ αυτό η αξιοπρέπεια δεν είναι πείσμα ούτε φιλοδοξία· είναι άσκηση ελευθερίας. Δεν είναι “να μη σε πατούν”, αλλά να μην πατάς εσύ τον εαυτό σου για να περάσεις. Κάθε συμβιβασμός πρέπει να ζυγίζεται με ένα ερώτημα που δεν σηκώνει ωραιοποιήσεις: αυτό που δίνω τώρα είναι κάτι εξωτερικό και πρόσκαιρο ή είναι κομμάτι της εσωτερικής μου ραχοκοκαλιάς; Αν είναι το πρώτο, ίσως η υποχώρηση να είναι σοφή. Αν είναι το δεύτερο, ο συμβιβασμός δεν είναι συμφωνία με τον κόσμο, είναι προδοσία μιας αρχής. Και η προδοσία, όσο κι αν φέρνει ηρεμία, αφήνει πίσω της δηλητήριο: τη γνώση ότι, στην κρίσιμη στιγμή, δεν στάθηκες δίπλα στον εαυτό σου.

Έτσι γίνεται κατανοητό γιατί “οι περισσότεροι” το επιλέγουν. Δεν είναι μόνο ο φόβος του άμεσου κόστους· είναι και η συνήθεια της μικρής υποχώρησης. Η πρώτη παραχώρηση γίνεται “για να περάσει η μέρα”, η δεύτερη “για να μη χαλάσει η σχέση”, η τρίτη “γιατί έτσι είναι το σύστημα”. Σιγά-σιγά δεν υπάρχει μια καθαρή στιγμή προδοσίας, αλλά μια αλυσίδα από εκπτώσεις που μοιάζουν λογικές. Ο άνθρωπος σκύβει λίγο-λίγο, ώσπου ξεχνά πώς είναι να στέκεται όρθιος, και ο εξευτελισμός παριστάνει το φυσικό.

Κι όμως, πίσω από αυτή τη νηφάλια εξήγηση υπάρχει μια σκοτεινότερη πλευρά: πολλές φορές ο συμβιβασμός δεν γίνεται για να σωθεί η ζωή, αλλά για να σωθεί η εικόνα. Είναι φόβος απογύμνωσης. Ο άνθρωπος προτιμά τη μάσκα της αποδοχής από το ρίσκο της αλήθειας, γιατί η αλήθεια δεν χαϊδεύει· απαιτεί. Απαιτεί να καταρρεύσουν βολικές αυταπάτες: ότι είμαστε “καλοί” επειδή είμαστε ακίνδυνοι, ότι είμαστε “ώριμοι” επειδή δεν συγκρουόμαστε, ότι είμαστε “ευτυχισμένοι” επειδή δεν ρισκάρουμε. Έτσι ο συμβιβασμός γίνεται τρόπος ύπαρξης: ειρήνη με ό,τι μας μικραίνει, αρκεί να μην αναγκαστούμε να πολεμήσουμε για ό,τι μπορούμε να γίνουμε.

Τότε ο εξευτελισμός δεν είναι ατύχημα, αλλά τίμημα μιας λατρείας της άνεσης. Η ένταση που γεννά δημιουργία αντικαθίσταται από ηρεμία που γεννά αδράνεια. Ο άνθρωπος διαπραγματεύεται την αλήθεια του για λίγη κοινωνική θερμότητα, και με τον καιρό το παρουσιάζει ως “ταπεινότητα”, ενώ είναι απώλεια ισχύος: όχι ισχύος πάνω στους άλλους, αλλά ισχύος πάνω στη ζωή του, της δυνατότητας να λέει “όχι” όταν όλοι τον εκπαιδεύουν να λέει “ναι”.

Υπάρχει βέβαια κι ένας συμβιβασμός που δεν εξευτελίζει, όταν γίνεται ως συνειδητή στρατηγική για έναν μεγαλύτερο σκοπό. Το κριτήριο είναι απλό: η υποχώρηση δεν πρέπει να σου στερεί την ικανότητα να ξανασηκωθείς. Αν σε κρατά ικανό να πράξεις αύριο αυτό που θεωρείς ουσιώδες, μπορεί να είναι επιλογή δύναμης. Αν όμως σε εκπαιδεύει να ζητάς άδεια για να είσαι ο εαυτός σου, γίνεται σχολείο δουλείας. Η διαφορά φαίνεται στο ίχνος που αφήνει η πράξη: η σοφή υποχώρηση αφήνει καθαρότητα· ο εξευτελιστικός συμβιβασμός αφήνει ντροπή.

Στο τέλος, το βάρος πέφτει στην πιο αμείλικτη ερώτηση: τι αξίζει περισσότερο, μια ζωή χωρίς συγκρούσεις ή μια ζωή που αντέχει να κοιτά τον εαυτό της στα μάτια; Δεν σε κρίνει το πλήθος που σε έσπρωξε στον συμβιβασμό· σε κρίνει εκείνη η μοναχική στιγμή που μένεις με τη συνείδησή σου. Το απόφθεγμα δεν καταδικάζει απλώς τους πολλούς· αποκαλύπτει το τίμημα της ευκολίας και υπαινίσσεται μια δυνατότητα: να μην είσαι “οι περισσότεροι”. Να δέχεσαι τις αναπόφευκτες απώλειες χωρίς να πουλάς την εσωτερική σου αξία, να σηκώνεις το κόστος του να είσαι αληθινός ακόμη κι όταν πονά. Γιατί ο συμβιβασμός μπορεί να κερδίζει την ημέρα, αλλά η αξιοπρέπεια κερδίζει τη ζωή.

Δημήτρης Βίκτωρ

 

ΜΙΣΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟ

Η παλιά εκείνη στάση των σοφών που έβλεπαν τα γεγονότα ως ουδέτερες προκλήσεις, ως ευκαιρίες να δοκιμάζεται η εσωτερική αντοχή του ανθρώπου, μοιάζει σήμερα να έχει χαθεί. Η ψυχραιμία, η αυτοκυριαρχία και η εστίαση στο δικό σου μέτρο έχουν αντικατασταθεί από μια υστερική επιθυμία να ελέγχεται ο άλλος∙ να περιορίζεται, να ισοπεδώνεται, να τιμωρείται επειδή τολμά να ξεχωρίσει. Εκείνος που προχωρά μπροστά, που χτίζει, που δημιουργεί, που δεν ζητά άδεια για την ελευθερία του, αντιμετωπίζεται πλέον σαν απειλή. Όχι επειδή βλάπτει κανέναν, αλλά επειδή ορίζει τον εαυτό του.

 Το μίσος για τον επιτυχημένο είναι πάντα μίσος για τον καθρέφτη. Είναι η οργή του αδύναμου όταν δει τι θα μπορούσε να γίνει και δεν τόλμησε ποτέ. Ο φθόνος δεν γεννιέται από την ανισότητα αλλά από την ενοχή∙ από την αίσθηση πως «εκείνος έκανε, εγώ όχι». Και όσο πιο εμμονικά κάποιος κρύβει τη δική του αδράνεια κάτω από μεγάλα λόγια και δήθεν υψηλές αρχές, τόσο πιο αγριεμένος γίνεται απέναντι σε όποιον τολμά να αποδεικνύει με το παράδειγμά του ότι τίποτα από όλα αυτά δεν ήταν άλλο παρά μια βολική πρόφαση.

 Οι ιδεοληπτικοί, όσοι μετατρέπουν ένα πολιτικό σύνθημα σε υποκατάστατο χαρακτήρα, πάσχουν ακριβώς από αυτή τη διάβρωση. Δεν αντέχουν την ελευθερία του άλλου, γιατί δεν αντέχουν τη δική τους σκλαβιά. Δεν αντέχουν την επιτυχία του άλλου, γιατί δεν αντέχουν να κοιτάξουν κατάματα τη δική τους αποτυχία. Έτσι ρίχνουν λάσπη, χτίζουν μύθους, αλυχτούν για «δικαιοσύνη» ενώ το μόνο που ζητούν είναι ισότητα προς τα κάτω. Θέλουν όλοι να μειωθούν στο ύψος της δικής τους αδράνειας, για να πάψει ο κόσμος να τους θυμίζει τι θα μπορούσαν να είναι.

 Η επιτυχία ενός ελεύθερου ανθρώπου είναι για αυτούς προσωπική προσβολή. Ζηλεύουν την ανεξαρτησία, όχι τα έργα. Ζηλεύουν την τόλμη, όχι τα αποτελέσματα. Θέλουν να σε δουν να αποτυγχάνεις για να καταπνίξουν μέσα τους την απόδειξη πως η ελευθερία απαιτεί ευθύνη — κάτι που ποτέ δεν θέλησαν να αναλάβουν. Γι’ αυτό και πολεμούν όχι τον άνθρωπο, αλλά το πνεύμα του. Θέλουν να κόψουν τα φτερά επειδή εκείνοι δεν πέταξαν ποτέ.

Και όμως, η μεγαλύτερη εκδίκηση του επιτυχημένου δεν είναι η ανταπόδοση του μίσους. Είναι η αδιαφορία. Η συνέχιση της πορείας χωρίς να ζητήσει απολογία, χωρίς να χαμηλώσει τον ρυθμό, χωρίς να χαριστεί σε κανέναν που λατρεύει την αδράνεια περισσότερο από την αλήθεια. Εκεί βρίσκεται η πραγματική δύναμη: στο ότι προχωράς ακόμη κι όταν ουρλιάζουν πίσω σου.

 Στο τέλος, μόνο ένας νόμος επικρατεί: ο νόμος της υπέρβασης. Όποιος δεν αντέχει τη λάμψη του άλλου, ας στραφεί προς το δικό του σκοτάδι. Όποιος μισεί τον ελεύθερο, ας μείνει φυλακισμένος στις δικές του αλυσίδες. Ο ελεύθερος και δημιουργικός άνθρωπος δεν ορίζεται από τη γνώμη των μικρών, αλλά από την ορμή του δικού του γίγνεσθαι. Και κάθε φορά που ένας τέτοιος άνθρωπος προχωρά, επιβεβαιώνει για ακόμη μία φορά τον απλό, σκληρό, αμείλικτο κανόνα: ό,τι δεν μπορεί να σε φτάσει, θα προσπαθήσει να σε καταστρέψει — κι εσύ θα προχωρήσεις κι άλλο.

 Δημήτρης Βίκτωρ

  

Περί Παραδείσου

"Αν υπήρχε ο Παράδεισος θα ήταν για τους ηλιθίους και θα ήταν πολύ κουραστικός"

Αν υπάρχει Παράδεισος, το πρώτο πράγμα που τον προδίδει είναι ότι τον ονειρευόμαστε σαν μόνιμη λύση. Μια αιωνιότητα χωρίς κίνδυνο, χωρίς απώλεια, χωρίς τέλος. Δηλαδή χωρίς το υλικό που κάνει την εμπειρία να έχει βάρος. Γιατί η χαρά, όταν δεν κινδυνεύει να χαθεί, χάνει την οξύτητά της· και η γαλήνη, όταν δεν κατακτάται μέσα από τριβή, γίνεται αναισθησία. Η τελειότητα που δεν χρειάζεται κόπο δεν είναι κορυφή· είναι επίπεδο πάτωμα. Κι ένα πάτωμα, όσο γυαλισμένο κι αν είναι, παραμένει χώρος όπου δεν ανεβαίνεις—μόνο στέκεσαι.

Γι’ αυτό ο «κουραστικός Παράδεισος» είναι λογικό συμπέρασμα, όχι αστείο. Η αιώνια ευτυχία, για να αντέχεται, πρέπει να είναι ήπια, προβλέψιμη, ακίνδυνη—μια χαρά σε χαμηλή ένταση, για να μην τρελαίνεσαι από την υπερβολή της. Μα τότε τι μένει; Ένα άπειρο σαλόνι χωρίς πόρτες, όπου όλα είναι “καλά” με τον τρόπο που είναι “καλά” τα πράγματα σε μια διαφήμιση: κανένα ρίσκο, κανένα κόστος, άρα και κανένα κατόρθωμα. Η ύπαρξη μετατρέπεται σε παρατεταμένο χειροκρότημα χωρίς παράσταση.

Η μεταθανάτια ανταμοιβή λειτουργεί σαν το πιο κομψό σύστημα αναβολής. Σου δίνει μια μεγάλη επιταγή για αργότερα, ώστε να αποδέχεσαι μικρές ταπεινώσεις τώρα. Σου λέει: κράτα την όρεξή σου, χαμήλωσε το βλέμμα, κατάπιε την αδικία—θα τακτοποιηθούν όλα «εκεί». Έτσι η ζωή εδώ υποβιβάζεται σε διάδρομο αναμονής, και κάθε αληθινή απαίτηση του παρόντος βαφτίζεται πειρασμός. Το τώρα παρουσιάζεται ως ύποπτο, ενώ το μετά ως καθαρό. Σαν να είναι η πραγματικότητα ένα κακό αντίγραφο, και η φαντασία το πρωτότυπο.

Και πάνω σ’ αυτή την αναβολή πατάει η συναλλαγή. Η ηθική μετατρέπεται σε οικονομικό σύστημα: κάνε το “σωστό” για να πληρωθείς αιώνια. Δεν είναι αρετή· είναι επένδυση. Δεν είναι εγκράτεια· είναι ασφάλεια ζωής. Κι αν η καλοσύνη χρειάζεται μεταφυσικό μπόνους για να σταθεί, τότε η καλοσύνη δεν είναι χαρακτήρας—είναι τιμολόγιο. Η «πίστη» εδώ δεν μοιάζει με φλόγα, αλλά με λογιστική: καταγράφει αμαρτίες, αφαιρεί τύψεις, προσθέτει πόντους σωτηρίας. Ένα ηθικό πρόγραμμα επιβράβευσης, με ουράνια δώρα για όσους αντέχουν να ζήσουν μισή ζωή.

Το πιο σατιρικό είναι ότι ο Παράδεισος παρουσιάζεται ως θρίαμβος του νοήματος, ενώ στην πράξη είναι η παραίτηση από τη δυσκολία του να το φτιάξεις. Είναι η λύση που σε απαλλάσσει από την ευθύνη της δημιουργίας: δεν χρειάζεται να μεταμορφώσεις τον κόσμο, αρκεί να “περάσεις”. Δεν χρειάζεται να γίνεις δυνατός, αρκεί να είσαι υπάκουος. Και κάπως έτσι, η υπακοή βαφτίζεται βάθος, η παραίτηση ταπεινότητα, και ο φόβος σοφία.

Αν υπήρχε Παράδεισος, ίσως πράγματι θα ήταν για τους πιο βολικούς οραματιστές του: για όσους θέλουν ένα σύμπαν που τους χρωστά. Για όσους δεν αντέχουν την ιδέα ότι η ζωή δεν έχει εγγυήσεις και ότι η αξία δεν μοιράζεται ως έπαθλο, αλλά γεννιέται ως πράξη. Και τότε η αιωνιότητα θα ήταν όντως κουραστική: ένα ατέλειωτο “όλα καλά”, όπου δεν υπάρχει τίποτα να κατακτηθεί—άρα τίποτα να δικαιολογεί ότι υπάρχεις. 

Δημήτρης Βίκτωρ

ΟΙ ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΠΟΛΙΤΕΥΣΗΣ

Στην Ελλάδα του σήμερα, κάθε μέρα μοιάζει με δοκιμασία. Βιώνουμε τραγωδίες, κοινωνικές αναταράξεις, οικονομικές στενωπούς. Κι όμως, μέσα σ’ αυτές τις δύσκολες ώρες, υπάρχουν εκείνοι που –αντί να προτείνουν ουσιαστικές λύσεις ή έστω να δείχνουν σεβασμό προς τον πόνο– επιλέγουν να αλωνίζουν μικροκομματικά, φορώντας τον μανδύα της προστασίας της ηθικής και του δικαίου. Αυτοί οι κατσαπλιάδες της αντιπολίτευσης εμφανίζονται με βαρύγδουπες δηλώσεις για το μεγάλο τους πένθος και την εξεύρεση της αλήθειας, ενώ στην πραγματικότητα, κρύβουν έναν κενό καιροσκοπισμό.

Μιλούν στα κανάλια, ουρλιάζουν σε τηλεπαράθυρα, ανεβάζουν αυθαίρετα «κατηγορώ» στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά οι λέξεις τους δεν συνοδεύονται από καμία υλοποιήσιμη πρόταση, κανένα βάσιμο σχέδιο που θα μπορούσε να δώσει ανάσα και προοπτική στην χώρα. Αρέσκονται να παραμονεύουν κάθε στραβοπάτημα, κάθε ολίσθημα, κι ύστερα ορμούν λυσσαλέα, περιφέροντας σα λάβαρο τη λέξη «ευθύνη» – λες και στόχος τους δεν είναι η αντιμετώπιση των προβλημάτων, αλλά το πώς θα ρίξουν την λάσπη τους πιο εντυπωσιακά, αδιαφορώντας για το καταστροφικό αποτέλεσμα που θα προκαλέσουν οι πράξεις τους.

Στις δύσκολες στιγμές, όταν ο κόσμος απαιτεί σοβαρότητα, ωριμότητα και ουσιαστικό διάλογο, εκείνοι ταμπουρώνονται στα στενά κομματικά χαρακώματα. Εκτοξεύουν ατάκες αερολογίας, δίχως ίχνος πραγματικής ενσυναίσθησης. Τότε είναι που τα κροκοδείλια δάκρυα και οι ανέξοδες καταγγελίες γίνονται η αυλαία ενός κακότεχνου θεάτρου πολιτικής σκοπιμότητας.

Και ενώ ο λαός περιμένει καθαρές εξηγήσεις, πράξεις, μέτρα και λύσεις, το μόνο που εισπράττει είναι δημαγωγικές κορώνες και επικοινωνιακά τεχνάσματα. Τα κατεστημένα μικροσυμφέροντα, οι διαχρονικές αλληλεξαρτήσεις με συντεχνίες και η μόνιμη γκρίνια με τερατώδη ψέματα θολώνουν το τοπίο, εμποδίζοντας κάθε προοπτική ουσιαστικής αλλαγής. Οι «κατσαπλιάδες» δεν ενδιαφέρονται για το πώς θα αποφευχθεί το επόμενο τραγικό συμβάν. Θέλουν μονάχα να μαζέψουν πόντους από την κατακραυγή, θεωρώντας τον ανθρώπινο πόνο απλώς ως ακόμη ένα βολικό πυροτέχνημα.

Δυστυχώς μεγάλο μέρος του κόσμου, ίσως το μεγαλύτερο, παρασύρεται, δεν βλέπει, δεν αντιλαμβάνεται και κρίνει με το θυμικό. Παγιδεύεται με τις μεθοδεύσεις και τις ανέξοδες καταγγελίες. Δεν αρκεί να πετάς συνθήματα πάνω από τις στάχτες της καταστροφής, δεν αρκεί να λες «φταίνε αυτοί». Χρειάζεται θάρρος να πεις «ας αναλάβουμε κι εμείς το μερίδιο της ευθύνης μας». Χρειάζεται πολιτική εντιμότητα να παρουσιάσεις ρεαλιστικές, εφαρμόσιμες λύσεις και να δουλέψεις σκληρά για να πετύχουν.

Όσο εκείνοι, λοιπόν, παραμένουν στον μικρόκοσμο των κατσαπλιάδικων πρακτικών, τόσο οι πολίτες θα παγιδεύονται, συσσωρεύοντας οργή για ένα σύστημα που μαστίζεται από ανούσιους διαξιφισμούς και αδιάκοπη τοξικότητα. Το μεγάλο ερώτημα παραμένει: θα καταφέρουμε άραγε κάποτε να φτάσουμε σε έναν ουσιαστικό διάλογο, όπου οι πολιτικές δυνάμεις, αντί να μετράνε πώς θα δυναμιτίσουν η μία την άλλη, θα συνεννοούνται για το κοινό καλό;

Το μέλλον αυτής της χώρας δεν έχει χώρο για κατσαπλιάδες˙ χρειάζεται υπεύθυνους, ειλικρινείς και ικανούς ηγέτες. Και μέχρι να εμφανιστούν πραγματικοί φορείς αλλαγής, η Ελλάδα θα συνεχίσει να πληρώνει βαρύ τίμημα στους ανούσιους τακτικισμούς τους.

Άλλωστε στην ιστορία της Ελλάδας συνέβη τόσες και τόσες φορές. Αυτό παράγει ο λαός της. Δεν υπάρχει ελπίδα…!

Δημήτρης Βίκτωρ