«Δεν έχεις ανάγκη πίστη σε κάποιον Θεό για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος»
Η βελτίωση του ανθρώπου δεν αρχίζει από τον ουρανό, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο στέκεται απέναντι στον εαυτό του, στους άλλους και στα γεγονότα που δεν μπορεί να ελέγξει. Ο άνθρωπος γίνεται καλύτερος όταν μαθαίνει να κυβερνά τις αντιδράσεις του, να μην παραδίνεται στο θυμό, στη μικρότητα, στη ζήλια, στην αδικία που γεννιέται μέσα του πριν ακόμη γίνει πράξη. Η αρετή δεν χρειάζεται μάρτυρα για να υπάρξει. Δεν χρειάζεται βλέμμα θεϊκό για να αποκτήσει αξία. Αν είναι αληθινή, αρκείται στη σιωπηλή της δύναμη.
Το να
πράττεις το σωστό επειδή φοβάσαι τιμωρία ή επειδή προσδοκάς ανταμοιβή είναι
ακόμη μια μορφή συναλλαγής. Δεν είναι καθαρή ηθική· είναι υπολογισμός. Ο
καλύτερος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που υπακούει από φόβο, αλλά εκείνος που
κατανοεί. Που βλέπει πως η αδικία παραμορφώνει πρώτα αυτόν που την πράττει. Πως
το ψέμα μικραίνει την ψυχή πριν ακόμη βλάψει τον άλλον. Πως η κακία, όσο κι αν
ντύνεται με επιτυχία, αφήνει μέσα της μια φτώχεια ανυπόφορη. Η ηθική ωριμότητα
αρχίζει όταν ο άνθρωπος παύει να ζητά εξωτερική επιτήρηση και γίνεται ο ίδιος ο
φύλακας του εαυτού του.
Δεν
είναι ανάγκη να πιστεύεις σε μια υπερβατική δύναμη για να αγαπάς, να συγχωρείς,
να βοηθάς, να σέβεσαι τον πόνο του άλλου. Η συμπόνια δεν είναι ιδιοκτησία
καμίας θεολογίας. Είναι βαθιά ανθρώπινη δυνατότητα, γεννημένη από την επίγνωση
ότι όλοι είμαστε ευάλωτοι, περαστικοί, εκτεθειμένοι στην απώλεια. Όποιος έχει
καταλάβει πραγματικά τη θνητότητά του δεν χρειάζεται εντολή για να γίνει
ευγενής. Ξέρει ότι ο χρόνος είναι λίγος, ότι οι άνθρωποι είναι εύθραυστοι, ότι
κάθε πράξη αφήνει αποτύπωμα στον κόσμο, ακόμη κι όταν κανείς δεν την
καταγράφει.
Η
πίστη μπορεί για κάποιους να γίνει δρόμος παρηγοριάς, πειθαρχίας ή ελπίδας.
Όμως δεν είναι ο μοναδικός δρόμος προς την καλοσύνη. Το να αρνείται κανείς αυτή
την αλήθεια είναι σαν να λέει ότι ο άνθρωπος από μόνος του είναι ανίκανος για
μεγαλείο, ότι χρειάζεται πάντοτε ένα αόρατο χέρι για να μη βυθιστεί στο
σκοτάδι. Μα αυτό υποτιμά την ανθρώπινη συνείδηση. Υποτιμά τη δύναμη της σκέψης,
της εμπειρίας, της παιδείας, της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος μπορεί να γίνει
καλύτερος όχι επειδή του το επιβάλλουν, αλλά επειδή επιλέγει να υπερβεί την
κατώτερη εκδοχή του.
Και
εδώ αρχίζει η πιο σκληρή, η πιο δημιουργική αλήθεια: ο άνθρωπος που δεν
στηρίζεται σε Θεό δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη· αντιθέτως, τη σηκώνει
ολόκληρη. Δεν μπορεί να μεταθέσει το βάρος της ύπαρξής του σε ουράνιες εντολές.
Δεν μπορεί να πει «έτσι μου είπαν», «έτσι γράφτηκε», «έτσι προστάχθηκε». Πρέπει
να σταθεί γυμνός μπροστά στο χάος και να δημιουργήσει νόημα. Πρέπει να γίνει
νομοθέτης του εαυτού του, όχι με αλαζονεία, αλλά με δύναμη. Να πλάσει αξίες που
δεν θα είναι δανεικές, ούτε φορεμένες σαν παλιά ρούχα, αλλά κερδισμένες μέσα
από πάλη.
Το να
γίνεις καλύτερος άνθρωπος χωρίς πίστη σε Θεό είναι δυσκολότερο, γιατί δεν έχεις
έτοιμο καταφύγιο. Δεν έχεις τελική εγγύηση ότι το καλό θα ανταμειφθεί ή ότι η
αδικία θα τιμωρηθεί. Κι όμως, ακριβώς εκεί δοκιμάζεται η αξία σου. Να είσαι
δίκαιος σε έναν κόσμο που δεν υπόσχεται δικαιοσύνη. Να είσαι γενναιόδωρος χωρίς
βεβαιότητα ανταπόδοσης. Να αγαπάς χωρίς μεταφυσικό συμβόλαιο. Να στέκεσαι
όρθιος όχι επειδή κάποιος σε βλέπει από ψηλά, αλλά επειδή εσύ δεν αντέχεις να
σε δεις χαμηλωμένο.
Η
αληθινή ανύψωση του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην υποταγή, αλλά στη μεταμόρφωση.
Να πάρεις το ένστικτο και να το κάνεις δημιουργία. Να πάρεις τον πόνο και να
τον κάνεις βάθος. Να πάρεις την μοναξιά και να την κάνεις ελευθερία. Να πάρεις την
αμφιβολία και να την κάνεις καθαρό βλέμμα. Δεν χρειάζεται να πιστεύεις σε Θεό
για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος· χρειάζεται να πιστέψεις ότι είσαι υπεύθυνος
για το τι θα κάνεις με την ύπαρξή σου. Και αυτή η ευθύνη, όταν την αντέξεις,
μπορεί να γίνει η πιο υψηλή μορφή αξιοπρέπειας… Μακριά από κάθε συναλλαγή
υποκρισίας…
Δημήτρης Βίκτωρ
