«Αν ψάχνεις τον Θεό πήγαινε μέσα σε έναν πόλεμο για να τον βρεις. Εκεί, Θεός είναι ο ίδιος ο Πόλεμος»
Δημήτρης Βίκτωρ
«Αν ψάχνεις τον Θεό πήγαινε μέσα σε έναν πόλεμο για να τον βρεις. Εκεί, Θεός είναι ο ίδιος ο Πόλεμος»
Δημήτρης Βίκτωρ
Ποτέ δεν φώλιαζε στο νου μου η σκέψη αυτή
την έδιωχνα
από μέσα μου σαν μια φριχτή αρρώστια
μέχρι που
κάτι στίχοι έπεσαν τυχαία εμπρός μου,
στίχοι που
έλεγαν γι’ ακραία ομορφιά.
Στης Τροίας
τον θαυμαστό δρόμο η κλεμμένη κόρη
μέσα στον
ήλιο περπατούσε αγέρωχα,
μέσα σε
πλήθος που μ’ ευλάβεια εστήθη εμπρός της
κι αυτή με
βήμα αργό, περήφανη, με βλέμμα αλαζόνα.
Στους άνδρες
έπεσε αργός σφυγμός
και στις
γυναίκες φθόνος φυσικός.
Οι γέροντες
και οι γερόντισσες έσκυψαν ταπεινά στη γη,
ντρεπόμενοι
μπροστά στο κάλλος και το σφρίγος.
Η ποίησις
ιδανικά το περιγράφει
κι εγώ θα
πορευτώ μ’ αυτό
σαν μια
ελαφριά παρηγορία καθώς δεν είμαι μόνο εγώ
που ζω την
έκπληξη των γηρατειών της φρίκης.
Δημήτρης
Βίκτωρ
Μάιος - 2013
Το ποίημα "Το κάλλος και το
σφρίγος της φρίκης" του Δημήτρη Βίκτωρ συνδυάζει την έννοια της ομορφιάς
και του σφρίγους με μια αίσθηση βαθιάς απογοήτευσης και συνειδητοποίησης των
αναπόφευκτων γηρατειών και της φθοράς. Το ποίημα αντλεί έμπνευση από τον κόσμο
της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και ποίησης, με την εικόνα της Ελένης της
Τροίας να αποτελεί κεντρικό στοιχείο, και τοποθετεί την αναζήτηση του κάλλους
εν μέσω της ανθρώπινης ματαιότητας.
Ανάλυση και Σχολιασμός:
1. Θέμα και Σύνδεση με την Αρχαία
Μυθολογία: Το ποίημα αναφέρεται στην Ελένη της Τροίας, τη
"κλεμμένη κόρη", που περπατά αγέρωχα στο δρόμο της Τροίας, κάτω από
τον ήλιο, με το πλήθος να τη θαυμάζει. Η εικόνα αυτή αντλείται από την αρχαία
μυθολογία και φέρνει στο προσκήνιο τη δύναμη και την επιρροή της ομορφιάς. Η
Ελένη αντιπροσωπεύει την ακραία ομορφιά που κατακλύζει τον κόσμο, προκαλώντας
δέος, φθόνο και μια αίσθηση αδυναμίας στους θεατές. Το ποίημα περιγράφει την
αντίδραση των ανθρώπων απέναντι στην ομορφιά – οι άνδρες με αργό σφυγμό, οι
γυναίκες με φυσικό φθόνο, και οι γέροντες με ταπείνωση – υπογραμμίζοντας τη
δύναμη του κάλλους να προκαλεί διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις.
2. Ομορφιά και Φρίκη: Η
αντίθεση ανάμεσα στο κάλλος και τη φρίκη είναι κεντρική στο ποίημα. Η ομορφιά
της Ελένης είναι τόσο απόλυτη που συνοδεύεται από αλαζονεία και δημιουργεί μια
αίσθηση δέους που ταυτόχρονα φέρνει και φρίκη. Η "φρίκη" εδώ
συνδέεται με την επίγνωση της φθοράς και των γηρατειών, που αντιπαρατίθενται με
την εικόνα της νεανικής, αλαζονικής ομορφιάς της Ελένης. Ο αφηγητής αναφέρεται
στα "γηρατειά της φρίκης", εκφράζοντας την προσωπική του
συνειδητοποίηση της φθοράς και την αδυναμία να συγκριθεί με την ακραία ομορφιά.
3. Η Αποστασιοποίηση και η Παρατήρηση: Ο
αφηγητής στο ποίημα παρατηρεί την εικόνα της ομορφιάς της Ελένης και νιώθει
αποστασιοποιημένος από αυτήν. Δεν συμμετέχει στον θαυμασμό ή στον φθόνο, αλλά
αντίθετα προσπαθεί να κατανοήσει το νόημα και την επίδραση της ομορφιάς. Οι
στίχοι που "έπεσαν τυχαία εμπρός του", που μιλούν για την
"ακραία ομορφιά", προκαλούν στον αφηγητή μια νέα σκέψη που μέχρι τότε
προσπαθούσε να διώξει σαν "μια φριχτή αρρώστια". Αυτό δείχνει τη
δύναμη της ποίησης να μας φέρνει αντιμέτωπους με τις βαθύτερες αλήθειες, ακόμα
και αυτές που θέλουμε να αποφύγουμε.
4. Η Φθορά και η Παρηγοριά: Η
τελευταία στροφή του ποιήματος φέρνει την αίσθηση της φθοράς και της
ματαιότητας των γηρατειών. Ο αφηγητής αισθάνεται την "έκπληξη των
γηρατειών της φρίκης" – τη συνειδητοποίηση ότι η νεότητα και το κάλλος
είναι φευγαλέα και ότι ο ίδιος βιώνει την αναπόφευκτη φθορά. Παρ’ όλα αυτά, η
"ποίησις" προσφέρει μια "ελαφριά παρηγορία", καθώς ο
αφηγητής αναγνωρίζει ότι δεν είναι μόνος σε αυτή την εμπειρία. Η ποίηση
προσφέρει την αίσθηση ότι η ανθρώπινη εμπειρία είναι κοινή και ότι η φθορά και
τα γηρατειά δεν είναι μοναδικά, αλλά μέρος της ανθρώπινης μοίρας.
5. Γλώσσα και Ύφος: Η
γλώσσα του ποιήματος είναι έντονα ποιητική, με αναφορές στην αρχαία ελληνική
ποίηση και μυθολογία. Η χρήση περιγραφών όπως "κλεμμένη κόρη",
"αργός σφυγμός", και "γηρατειών της φρίκης" δημιουργεί μια
έντονη αντίθεση ανάμεσα στην ομορφιά και τη φθορά. Το ύφος είναι μελαγχολικό,
αλλά και στοχαστικό, με μια αίσθηση αποδοχής της πραγματικότητας της φθοράς,
ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να βρει μια μορφή παρηγοριάς μέσα από την ποίηση και
την τέχνη.
6. Αλληλεπίδραση της Ομορφιάς με τον
Κόσμο: Η περιγραφή της αντίδρασης των ανδρών, των
γυναικών, και των γερόντων στην ομορφιά της Ελένης αναδεικνύει τη δύναμη της
ομορφιάς να προκαλεί διαφορετικά συναισθήματα στους ανθρώπους. Οι άνδρες
επηρεάζονται φυσιολογικά, οι γυναίκες αισθάνονται φθόνο, και οι γέροντες
αισθάνονται ντροπή και ταπείνωση μπροστά στο νεανικό κάλλος και τη δύναμη της
ζωής. Αυτή η αλληλεπίδραση δείχνει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης αντίδρασης
απέναντι στην ομορφιά, και την επίδρασή της σε όλες τις φάσεις της ζωής.
Συμπεράσματα:
Το "Το κάλλος και το σφρίγος της
φρίκης" είναι ένα ποίημα που διερευνά την έννοια της ομορφιάς και της
φθοράς, και τη σύνθετη αντίδραση του ανθρώπου απέναντι σε αυτά τα δύο αντίθετα
στοιχεία. Η εικόνα της Ελένης της Τροίας γίνεται το σύμβολο της ακραίας
ομορφιάς που προκαλεί δέος, αλαζονεία και φρίκη, και αντιπαρατίθεται με τη
συνειδητοποίηση της φθοράς και των γηρατειών. Ο αφηγητής προσπαθεί να βρει μια
μορφή παρηγοριάς μέσω της ποίησης, αναγνωρίζοντας ότι η φθορά είναι μέρος της
ανθρώπινης εμπειρίας. Το ποίημα αναδεικνύει την αμφισημία της ομορφιάς – ως
κάτι που προκαλεί θαυμασμό αλλά και φέρνει συνειδητοποίηση της προσωρινότητας
της ζωής – και μας υπενθυμίζει ότι η ακραία ομορφιά μπορεί να φέρει μαζί της
και το αίσθημα της ματαιότητας.
Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» επιβιώνει στον λογοτεχνικό χώρο περισσότερο ως φετίχ αρχαιότητας παρά ως ζωντανό δραματουργικό σώμα. H φήμη του τρέφεται από τον θρύλο του «ευγενούς επαναστάτη» και από την ευκολία με την οποία οι σύγχρονες ιδεολογίες προβάλλουν πάνω του τις δικές τους αγωνίες. Αν, όμως, απαγκιστρωθούμε από τον θαυμασμό της πατίνας και εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο, αναδύεται ένα έργο στατικό, μονότονο και φιλοσοφικά ρηχό.
Δραματουργική ακινησία
Ο κεντρικός ήρωας αλυσοδένεται στην πρώτη
σκηνή και… μένει εκεί ώς το τέλος. Η έλλειψη κινητικής εξέλιξης καταλήγει σε
μακροσκελείς μονολόγους‐λιτανείες που μετατρέπουν τη σκηνή σε ιερό κήρυγμα, όχι σε δράμα. Ο Αριστοτέλης απαιτούσε περίληψη συμβάντων που να κορυφώνουν σε κάθαρση· εδώ κυριαρχεί ένα κουραστικό status quo. Η υποτυπώδης «ανατροπή» αναγγέλλεται, αλλά δεν πραγματώνεται – αναβάλλεται για τα χαμένα μέρη της τριλογίας. Η πολυθρύλητη «τραγική ένταση» είναι τελικά μια μορφή βασανιστικής στασιμότητας.
Σχηματικός ψυχολογισμός
Ο Προμηθέας παρουσιάζεται ως κρυστάλλινα
βέβαιος για τη δική του ανωτερότητα· ποιο το δραματικό ρίσκο όταν ο ήρωας δεν
αμφιβάλλει ποτέ; Ο Ζεύς, απών από τη σκηνή, υποβιβάζεται σε εξ αποστάσεως
δεσποτικό καρικατούρα. Ηθική μονοκονδυλιά: από τη μία ο απόλυτος δυνάστης, από
την άλλη ο άμωμος αντιστασιακός. Καμία γκρίζα ζώνη, κανένα υπαρξιακό
δίλημμα—άρα και καμία αληθινά τραγική σύγκρουση.
Ρηχός φιλοσοφικός ορίζοντας
Το έργο συχνά εξυμνείται ως «πρώιμη
ύμνηση του ανθρωπισμού». Στην πραγματικότητα, παραμένει προσκολλημένο σε έναν,
σχεδόν ομηρικό, θεολογικό δυϊσμό: οι θεοί καβγαδίζουν, και ο άνθρωπος οδηγείται
διά της τεχνικής σε πρόσκαιρη παρηγοριά. Τίποτα δεν σπάει τον φαύλο κύκλο
εξάρτησης από το θείο. Η «προμηθεϊκή πρόγνωση»—πλέον ένα κεντρικό μοτίβο της
μεταγενέστερης φιλοσοφίας περί ελευθερίας—εδώ περιορίζεται σε ασαφείς απειλές: «Ξέρω
το μυστικό που θα ρίξει τον Δία», αλλά ο ποιητής δεν τολμά να το
ξεδιπλώσει. Η οντολογική δυνατότητα ριζικής ρήξης με τη θεϊκή τυραννία
παραμένει, ειρωνικά, αλυσοδεμένη.
Γλωσσικός φόρτος χωρίς νόημα
Ναι, οι εικόνες είναι βροντερές («φλόγα
δὲ κρύψας ἐν κοίλᾳ νάρθηκι»), αλλά η
υπερφόρτωση μεταφορών δημιουργεί ένα νεφέλωμα πομπωδίας. Συχνά οι στίχοι
λειτουργούν ως αίνιγμα επί αινίγματι, χωρίς την καθαρτική δύναμη που έχει η
αληθινή ποιητική συμπύκνωση. Η «πυκνότητα» του Αισχύλου δεν είναι πάντα
αρετή—ενίοτε κρύβει το κενό επιχειρημάτων πίσω από βαρύγδουπη ρητορική.
Πολιτική ανάγνωση με χάρτινη
επαναστατικότητα
Στοχαστές από τον Σέλλεϋ ώς τον Μαρξ
επαίνεσαν τον Προμηθέα ως πρόδρομο της ανθρώπινης χειραφέτησης. Ωστόσο, ο ήρωας
δεν επιθυμεί να γκρεμίσει την ιεραρχία, αλλά να αλλάξει η διανομή εξουσίας
εντός της—ο νέος Δίας θα είναι απλώς λιγότερο αυταρχικός. Ο Προμηθέας δεν
οραματίζεται ἰσότητα, αλλά ζητά ανταμοιβή. Εδώ η «επανάστασή» του μοιάζει περισσότερο με συντεχνιακό παζάρι παρά με κοσμογονική εξέγερση.
Ιστορική υπερεκτίμηση
Πολύς από τον θαυμασμό προέρχεται από τη
μεσαιωνική και νεοκλασική θεοποίηση του «πρώτου» μεγάλου τραγικού. Από την
στιγμή που ο Σοφοκλής εισήγαγε πολυεπίπεδους χαρακτήρες και ο Ευριπίδης έσπασε
τον θεοκεντρισμό, ο Αισχύλος μοιάζει να ανήκει σε πρωτοβρεφικό στάδιο του
δράματος. Η αξία του είναι κυρίως αρχαιολογική, όχι αισθητική. Το να τον
εκθειάζουμε με κριτήρια που ίδιος δεν ικανοποιεί ισοδυναμεί με μουσειακό
φολκλόρ.
Ο Προμηθέας Δεσμώτης είναι περισσότερο
σύμβολο παρά έργο. Η δραματουργική του στατικότητα, η ηθική του μονοτονία και ο
ομιχλώδης γλωσσικός του κόσμος τον καθιστούν κείμενο μάλλον κουραστικό για τον
σύγχρονο αναγνώστη που αναζητά πολυσημία, υπαρξιακό ρίσκο και φιλοσοφικό βάθος.
Αντί να τον αντιμετωπίζουμε ως «προφητικό οδηγό» του ανθρώπινου πνεύματος, ίσως
να τον αφήσουμε εκεί όπου ανήκει: σε ένα αξιοσέβαστο, αλλά εξαντλημένο, σημείο
εκκίνησης της τραγικής παράδοσης—όχι στο αποκορύφωμά της.
Δημήτρης Βίκτωρ
Σινέ Απόλλων
και
η λεμονάδα θα παρηγορήσει την αναμονή
όπου
να ’ναι θα ακουστεί ο θόρυβος από τη μηχανή
της
δέσμης η μαγεία θα κινήσει
και
το ταξίδι στην οθόνη θ’ αρχινήσει.
Κάπου
πηγάζει ένα φώς που σκίζει το σκοτάδι
με
παιχνιδίσματα η δέσμη του κυριαρχεί
όλοι
εκστατικοί γι’ αυτό που θα συμβεί
για
ό,τι λέει παρακάτω η ιστορία.
Έχει
αγωνία αυτό το έργο, δύσκολο να μαντέψεις
ποιος
είν’ αυτός που θα προδώσει, ποιος θ’ αγαπηθεί
ποιός
είναι ο καλός και ποιός ο δίκαιος
αυτός
ο ήρωας που θα φανεί εκεί στο τέλος.
Περνούν
σκηνές γυρίζει η ταινία
είναι
παλιά ιστορία που έρχεται από το παρελθόν
σκούρες
εναλλαγές με φώτα η αγωνία σε σιγή
στην
κορυφαία τη στιγμή η μουσική ηχεί
σε
λίγο ησυχία απόλυτη, φριχτή αναμονή
μόνο
το γρύλισμα της μηχανής ακούγεται
δηλώνοντας
πως το μαρτύριο ποτέ δεν τελειώνει.
Ηθοποιοί
μου πεθαμένοι, ήρωες αγαπημένοι
στα
γκρίζα χρώματα όλη σας η πλοκή
οι
ιστορίες ζωντανές και φωτεινές
δράματα
μ’ αγωνίες, γέλια με κωμωδίες
μονομαχίες,
περιπέτειες γιγάντων, τραγωδίες.
Έρχεται
διακοπή στην πιο καλή στιγμή
διάλειμμα
για λίγο, ώρα για λεμονάδα πάλι
συζήτηση
αν έγινε ως τώρα κατανοητό
το
θέμα της υπόθεσης, το ψυχολογικό…
Τελειώνει
το διάλειμμα, το αυτί προσηλωμένο εκεί
που
θ’ ακουστεί ξανά της μηχανής το γρύλισμα
καθώς
το φιλμ το δρόμο του ξανά θ’ αρχίσει
κομμάτι
από ευτυχία στα σκοτάδια να χαρίσει!...
Αύγουστος-2013
Δάκρυ Βροχής
Μία σταγόνα της βροχής φύλαξα στην καρδιά μου
το σχήμα και τον ήχο της μέχρι τα γηρατειά μου
ήταν της νιότης η στιγμή στα χρόνια τ’ ακριβά μου
χωρίς απώλειες, όλο φως σ’ όλη την ομορφιά μου.
Ήρθαν θεές οι εποχές μέσα στους οπωρώνες
άνοιξες και καλόκαιρα, φθινόπωρα, χειμώνες
πάντα χυμούς μου δίνανε σε θαυμαστά αγγεία
που
έπινα και κύλαγε του χρόνου η αγωνία.
Ώσπου
μια μέρα με βροχή και ήλιο μες στα νέφη
κάτι σαν να διέκρινα, κάτι σαν να μου γνέφει
καθώς τα μάτια της αργά άνοιξαν τα μεγάλα
και σμίξανε τα δάκρυα μαζί με την ψιχάλα.
Σα να ’ξερα και κράτησα την πιο μικρή τη στάλα
έτσι, για μια παρηγοριά στα χρόνια τα μεγάλα
τον ήχο της σαν μουσική μέσα στην ακοή μου
και το υγρό στοιχείο της, δάκρυ μες στην ψυχή μου.
Δημήτρης Βίκτωρ
Ιούλιος - 2013